Museum 'Het Oude Raadhuis' aan de Kerkstraat 18 (1991-~2012)

 

De vorige blog eindigde met de verhuizing van de collectie van museum ’t Poorthuis naar het Oude Raadhuis aan de Kerkstraat 18. In 1988 was het officiële gemeentehuis verplaatst naar het Reilingplein, waardoor het voormalige gemeentehuis – sindsdien bekend als het ‘Oude Raadhuis’ – vrijkwam.

Foto: G.J. Dukker, 30-03-1988,

Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, doc.nr. 310.001

 

Foto: G.J. Dukker, 30-03-1988,

Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, doc.nr. 310.014

Foto: G.J. Dukker, 30-03-1988,

Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, doc.nr. 310.004

In de zestiende eeuw bezat Leerdam een stadhuis aan de Markt. De gevel was rijk uitgevoerd, met topgevels in Hollandse renaissancestijl (zie Van de Berg, Leerdam in de gouden eeuw, 101). In de achttiende eeuw werd het afgebroken. 

Een nieuw raadhuis liet vervolgens op zich wachten: pas in de negentiende eeuw werd deze functie ondergebracht in het 17e eeuwse woonhuis aan de Kerkstraat 18 met het naastgelegen pand nummer 16. 

Het herenhuis werd aangekocht van de vroegere burgemeester Theodorus Bijmholt en in 1832-1833 ingericht als raadhuis. Op het dak  zou de klokkentoren met de luidklok uit het afgebroken stadhuis zijn geplaatst. Deze heeft de inscriptie 'Anno 1716. Leerdam. Me fecit Ian Albert de Grave. Amstelodami.'

In 1852 werd het pand verbouwd en aangepast voor de functie 'gemeentehuis'. De bovenverdieping bleef nog tot in de twintigste eeuw in gebruik als woning (o.a. voor de familie Roldanus) en deed daarnaast dienst als lesruimte voor een schoolklas.

Al in 1934 klonk er kritiek op deze locatie. Voor een gemeente als Leerdam vond men het gebouw weinig passend: het oogde sober en was bovendien onpraktisch. Alleen de burgemeesterskamer, met het beschilderde behang, had nog enige uitstraling (Van Gent, 425). Eind achttiende eeuw waren rijk beschilderde behangsels en gebeeldhouwde deuren in het pand aangebracht, allemaal in Lodewijk XVI-stijl, en de plafonds van de gangen en kamers waren bovendien voorzien van stucwerk.

Het karakteristieke monumentale pand aan de Kerkstraat 18 bood beduidend meer ruimte voor het musuem. Met hernieuwd enthousiasme en vol vertrouwen werd de nieuwe locatie dan ook in gebruik genomen na een verbouwing. Helaas werd deze verbouwing zo grondig uitgevoerd dat het antieke decoratieve geschilderde behang is zoekgeraakt! Dat moet een pijnlijke tegenvaller geweeset zijn voor onze historie minnende ‘Vrienden van Leerdam’.

________________

Hieronder plaats ik krantenberichten van gehouden exposities - en berichten van de nogal eens wisselende museumdirecteuren. Dit geeft geen compleet beeld maar geeft een goede indruk van het reilen en zeilen van het museum. 

In het beeldarchief van de Historische vereniging vond ik ook een aantal foto's van het museum.

Bas Kreuger wordt in 1990 de coördinator van museum, toerisme en Leerdam-promotie:

De Gecombineerde 21-3-1990

De Gecombineerde 2-11-1990

De Gecombineerde 25-6-1990

De Gecombineerde 28-11-1990

Kort voor de opening breidt het museum zijn collectie uit met vijftien pastel-schilderijen van Herman Heijenbrock. In zijn werk legde Heijenbrock scènes vast uit de glasfabriek, waarbij hij op een voor die tijd unieke manier de arbeider centraal stelde.

De Gecombineerde 7-12-1990

Op 20 april 1991 werd het museum geopend:

De Gecombineerde 22-4-1991

In 1991 neemt coördinator van het Oude Raadhuis Bas Kreuger afscheid. 

De Gecombineerde 5-7-1991

Eind 1991 staan fotograaf Cor de Kock en 'Ons Glas' centraal in de Oude Raadhuis-tentoonstellingen:

De Gecombineerde 13-9-1991

Algemeen Dagblad 20-9-1991

De Gecombineerde, 14-10-1991

De Gecombineerde 18-10-1991

Gorcumse Courant 4-12-1991

Ondertussen wordt een expositie voorbereid over nutsbedrijven. Het is mij niet bekend of deze expositie daadwerkelijk is gerealiseerd.

De Gecombineerde, 23-10-1991

In de gemeenteraad wordt een bijzonder onderwerp behandeld in december 1991. Waar zijn de stoelen van Leerdams vroegere burgemeester Rudolf Mees gebleven? Deze waren geschonken aan het museum maar blijken verdwenen. 

De Gecombineerde 20-12-1991

Mevrouw Maria Pietronella Lenselink-Papenhuijzen (1902-1988) exposeerde in 1992 met miniatuurhoeden. Jarenlang runde zij een winkel met dameshoeden en shawls in Leerdam. 

De Gecombineerde, 15 april 1992

Algemeen Dagblad 28-2-1992

Later dat jaar stond 'schilder van de arbeid' Herman Heijenbrock centraal.

Algemeen Dagblad 10-7-1992

Werken van schilderes Wil van Andel-de Jong sierden daarna de muren van het Oude Raadhuis:

De Gecombineerde 5-8-1992

In december 1992 vertrekt Bert Campagne als museumdirecteur en er wordt een vervanger gezocht. 

De Volkskrant 24-10-1992

In 1993 wordt een nieuwe directeur benoemd voor het Leerdamse museum: Marjan Boomstra. 

Het Kontakt 19-1-1993

Drie oude sabels van de Leerdamse politie worden toegevoegd aan de museumcollectie:

Onbekend, 24-3-1993

In 1993 stonden exposities op het programma van keramist Maria Kroese, schilder Arie Wols met Too Hot to Handle, schilder Ernst Löwensteyn, Ria Fortuijn met textielapplicaties en schilder Thea Schölzel.

Algemeen Dagblad 16-4-1993

Algemeen Dagblad 28-5-1993

De Volkskrant 30-7-1993

Algemeen Dagblad 27-8-1993

Algemeen Dagblad 31-12-1993

In 1994 wordt "Boom = Beeld", een manifestatie in Varsseveld belicht. 

Algemeen Dagblad 15-7-1994

Algemeen Dagblad 30-6-1994

 

Met werk van Floris Meijdam en Wil van Herpen wordt in 1995 een dubbelexpositie ingericht:

De Vijfheerenlanden, 13-6-1995

In 1995 is er expositie over de Tweede Wereldoorlog in het Oude Raadhuis:

Het Kontakt Vianen, 2-5-1995

De winter van 1995-1996 krijgt ook een winters thema: schaatsen krijgen alle aandacht in het museum:

De Vijfheerenlanden, 2-1-1996

In april 1996 wordt de VVV in het Oude Raadhuis verbouwd. Dat jaar wordt een tentoonstelling rondom het 'Glazen huis' vormgegeven:

De Vijfheerenlanden, 16-4-1996

In 1997 zijn de expositiethema's: 10 jaar Verenigd Verzamelen en 'Het Drinkglas'. 

Algemeen Dagblad 2-1-1997

Het Kontakt, 2-9-1997

Bernard Heessen krijgt een expositie aangeboden in het Oude Raadhuis in 1999. 

Een jaar later exposeren Frank Dekkers en Jeroen Hermkens met 'De Plek, schilderijen tussen Lek en Waal'. 

Algemeen Dagblad 17-2-2000

Conservator Rimme Rypkema poseert in het jaar 2000 voor het werk van Nicolaas Bastert als hij in de krant wordt geintverviewd over de expositie 'Vrijsteden in Rivierenland'. 

Het Kontakt, 28-3-2000

"Met Copier aan tafel. Ontwerpen voor gebruiksglas" - een expositiethema in 2001:

Algemeen Dagblad 20-9-2001

In 2002 staat 'Kunst en wonen' op het programma. 

'Leerdam Verbeeld' luidt de expositie gehouden in 2003.

Algemeen Dagblad 5-12-2002

Algemeen Dagblad 1-5-2003

In 2003 is er aandacht voor 'Floris Meijdam In Vorm'.

'Quilten aan de Linge' is een expositie in 2005. 

Algemeen Dagblad 03-07-2003

De Vijfheerenlanden, 3-3-2005

'De wereld volgens Valkema' is een expositie in 2005.

Wijks Nieuws / Bunniks Nieuws 19-10-2005

Van de expositie 'De klepperman, Leerdam in de eerste helft van deze eeuw' (met een affiche met op de voorkant Jas van Gent) is niet duidelijk wanneer deze precies is geweest: 

Rond 2012 (?) moest het museum helaas haar deuren sluiten, waardoor de historische collectie van Leerdam haar vaste, publieke plek verloor. 

In 2013 overlegden B&W van Leerdam met de Historische Vereniging en Syndion over de toekomst van de collectie in het Oude Raadhuis. Verkoop of spreiding van de stukken bleek lastig vanwege schenkingen, praktische bezwaren en een tekort aan personeel. Een deel van de collectie werd al ondergebracht bij andere musea, maar vooral de agrarische voorwerpen bleven opgeslagen op zolder van het Oude Raadhuis.

In 2017 wilde de gemeente opnieuw onderzoeken hoe de collectie toegankelijk kon worden voor het publiek. Hoewel er toegezegd werd dat niets werd geruimd – alleen minder waardevolle spullen werden gedeeltelijk verwijderd – bleven praktische problemen zoals verzekering, aansprakelijkheid en personeelstekort een echte drempel.

Het fysieke museumbestaan kon niet worden hersteld. Als alternatief werd in 2014 een digitale beeldbank opgezet met foto’s van veel museumobjecten. Daarnaast opende de Historische Vereniging een Historisch Informatiepunt in de bibliotheek aan het Dokter Reilinghplein, elke donderdag van 10.00 tot 12.00 uur. Bezoekers kunnen hier informatie over de foto’s van de Collectiebank krijgen en ook zelf foto’s aanleveren, die ter plekke verwerkt worden.

In 2019 kreeg de historische collectie een nieuwe opslagplek in het voormalige ABN-AMRO-bankgebouw aan het Reilinghplein. De collectie werd daar (deels) geïnventariseerd en er werd nagedacht over tentoonstellingsmogelijkheden, onder meer samen met de plaatselijke historische vereniging. Jammer genoeg ligt de collectie sindsdien, weliswaar zorgvuldig ingepakt, grotendeels ongezien en ongebruikt opgeslagen. 

De zorgvuldig bij elkaar gebrachte objecten, ooit bedoeld om te worden bewonderd en beleefd door de inwoners van Leerdam, liggen nu jarenlang stil, buiten het zicht van het publiek. Heel jammer! En tegelijkertijd is het begrijpelijk dat er moeilijke beslissingen moeten worden genomen wanneer bezoekersaantallen structureel achterblijven. Het in stand houden van een tentoonstellingsruimte of museum vraagt om aanzienlijke middelen, organisatie en inzet. 

Het pand aan de Kerkstraat 18 heeft overigens sinds 2012 de naam 'Pand 18' gekregen. Bij deze dagbestedingslocatie van Syndion maken cliënten in het naaiatelier al jaren creatieve producten van stof. In de naastgelegen winkel verkopen zij items zoals slabbetjes, badjassen en naamslingers. 

Bronnen:

• Berg, R.v.d., Leerdam in de Gouden eeuw, pag. 101-103.
• Blom, Teunis, Bewaarde Schoonheid (2011), pag. 41.
• Het Kontakt (Vijfheerenlanden), 'Leerdam denkt na over historische collectie', 10 mei 2013.
• Het Kontakt (Vijfheerenlanden), 'Op zoek naar plek voor historische collectie', 25 november 2017.
• Het Kontakt (Vijfheerenlanden), 'Depot Glasmuseum naar ABN AMRO', 10 december 2019.
• Gent, P.M. van, Leerdam door de eeuwen heen (1937), pag. 425.
• Groningen, Catharina L. van, De Vijfheerenlanden met Asperen, Heukelum en Spijk (1989), pag. 55-57, 130-131.

Museum ''t Poorthuys' aan de Kerkstraat 91 (1965-1991)

 

Jarenlang beschikte Leerdam over een eigen streekmuseum, museum ''t Poorthuys', dat zijn oorsprong vond in de plaatselijke Oudheidkamer. Deze Oudheidkamer was opgezet om het lokale erfgoed te bewaren en zichtbaar te maken voor inwoners en bezoekers. In de loop der jaren groeide de collectie gestaag, mede dankzij schenkingen en bruiklenen van betrokken Leerdammers. Het museum speelde zo een belangrijke rol in het levend houden van de geschiedenis van de stad. 

In deze blog verzamel ik krantenberichten over de exposities die er in de loop van de tijd zijn gehouden en die een beeld geven van de ontwikkeling van het museum.

Bron: J. Hol via FB Oud-Leerdam

De aankoop, 1962

In 1960 overweegt de gemeenteraad van Leerdam de aankoop van het historische Poorthuys, eigendom van de heer Van Iersel. Hij had het vervallen pand enkele jaren eerder gekocht en er circa 20.000 gulden in geïnvesteerd; voor 22.000 gulden wilde hij het verkopen. Burgemeester Den Hollander ziet de grote historische waarde en een geschikte bestemming als Oudheidkamer, maar de raad wijst het voorstel vanwege de hoge prijs af.

Twee jaar later kan de gemeente het Poorthuys alsnog kopen, ditmaal voor 10.000 gulden. De raad stemt nu wel in en in 1962 wordt de gemeente eigenaar van het pand, waarbij ook de historische naam in ere wordt hersteld. Meer hierover in de vorige blog. 

De opening, 13 september 1965

Museum ’t Poorthuys werd ingericht - mede door de praktische inzet van museumconservator Frans Leendert Blom (1913-1973) die ook interieurbouwer was - en kon in 1965 officieel de deuren openen als plaatselijk museum. 

De officiële opening vond plaats tijdens het werkbezoek, door de Commisaris van de Koningin, mr. Jan Klaasesz (1907-1997) op maandag 13 september 1965.

Jo Slieker, binnenhuisvader van het Hofje van mevrouw Van Aerden, fungeerde jarenlang als beheerder van de sleutels en hield toezicht op het museum. Ook de familie De Vries die in het Veerhuis woonde, fungeerde als beheerder van het museum. 

De Gecombineerde, 25-9-1965

De Gecombineerde 14-9-1965

De exposities

De Gecombineerde, 8-7-1965

In 1973 kwam een foto-expositie tot stand over de vroegere jubileumvieringen zoals de bekende Wilhelminafeesten. 

De Gecombineerde 28-4-1973

 

De Gecombineerde 4-9-1973

In 1977 staat een nieuwe aanwinst centraal, twee hardstenen schamppalen, afkomstig uit het pand links van het bekende poortje, Kerkstraat 54. 

Een schamppaal is een hardstenen paal, vaak cilindrisch of rechthoekig, die naast deuren, poorten, gevelhoeken of stoepen werd geplaatst om schade te voorkomen door wagens, karren of later rijtuigen in smalle straten. Meestal gemaakt van hardsteen zoals blauwsteen, konden eenvoudige palen bij rijke huizen of openbare gebouwen worden versierd met wapenschilden of ornamenten. 

In 1881 had er brand gewoed in het achterste gedeelte van dit huis wat waarschijnlijk van ongeveer 1859 tot 1882 Hotel Der Nederlanden was. In 1883 kocht de Hervormde Gemeente het pand aan. Tijdens een verbouwing in 1884 van het pand (dat toen werd ingericht als pastorie) werden de palen ontdekt. Ze bleken te zijn hergebruikt als drempelstenen: de bewerkte zijde met wapens zat naar beneden en ze fungeerden als opstapje in het hotel. 

De toenmalige burgemeester Jeekel vroeg in een brief van 28 mei 1884 aan de minister van Binnenlandse Zaken of de stenen mogelijk historische waarde hadden. De minister adviseerde de palen aan te kopen voor het Rijksmuseum. Voor 25 gulden werden de palen aangekocht en op 8 november 1884 zijn ze per schip naar Amsterdam vervoerd. Ze kwamen terecht in het depot van het Rijksmuseum Amsterdam en zijn daar nooit tentoongesteld geweest.

De palen konden in 1977 langdurig in bruikleen worden gegeven aan Leerdam. Ze zouden worden gerestaureerd, één van de palen was in twee delen gebroken en moest worden hersteld met een metalen staaf.

Of de palen oorspronkelijk speciaal voor het hotel zijn gemaakt is niet zeker. Mogelijk waren ze afkomstig van een nog ouder gebouw. Omdat er wapens op zijn aangebracht, zou onderzoek naar die familiewapens meer duidelijkheid kunnen geven over de eerste eigenaar. Helaas leverde dit onderzoek uitindelijk niets op, omdat kleuren op de wapens ontbraken en die uitsluitsel hadden kunnen geven. 

De Gecombineerde 3-3-1977

De Gecombineerde 28-4-1977

De Gecombineerde 31-1-1984

In 1985 werd het onderwerp Leerdam 1940-1945, Leerdam in oorlogstijd, belicht. 

De Gecombineerde, 3-5-1985

De Gecombineerde 6-5-1985

De Gecombineerde 8-5-1985

In 1986 werd er een tentoonstelling over Leerdams glas gehouden:

De Gecombineerde, 7-3-1986

De Vijfheerenlanden 30-7-1986

In 1988 was er een expositie van oude muziekinstrumenten en oude Bijbels. 

De Vijfheerenlanden 10-2-1988

De Gecombineerde, 24-6-1988

De Vijfheerenlanden 27-7-1988

Krantenrubriek 'In 't Poorthuis' 

In de rubriek 'In 't Poorthuis' in de lokale krant De Gecombineerde werd door de 'Poortwachter' teruggeblikt op activiteiten rond het museum. Ook werden schenkingen en vondsten besproken.

Hieronder een aantal van deze krantenberichten:

De Gecombineerde 11-9-1965

De Gecombineerde 25-9-1965

De Gecombineerde 4-10-1965

 

De Gecombineerde 11-1-1966

De Gecombineerde 16-7-1966

De Gecombineerde 6-8-1966

De Gecombineerde 13-8-1966

De Gecombineerde 8-10-1966

De Gecombineerde 7-1-1967

De Gecombineerde 19-1-1967

De Gecombineerde 15-2-1968

De Gecombineerde 29-6-1968

De Gecombineerde 11-7-1968

De Gecombineerde 9-2-1971

De Gecombineerde 24-7-1971

De Gecombineerde 16-3-1972

In 1971 werd een pronkstuk van kunstschilder Nicolaas Bastert aangeschaft door de Leerdamse gemeenteraad. Dit werk was ooit onderscheiden met een gouden medaille door koningin-moeder Emma in 1912. 

Sywert Nicolaas Bastert (Maarsseveen, 7 januari 1854 – Loenen aan de Vecht, 18 april 1939) was een Nederlands kunstschilder, bekend om zijn riviergezichten langs de Vecht en behorend tot de nabloei van de Haagse School.

De Gecombineerde, 27-3-1971

Nieuws van de Dag, 14-5-1912

De Gecombineerde 11-1-1973

De Gecombineerde 5-6-1974

De Gecombineerde 29-4-1978

De Gecombineerde 13-5-1978

De verhuizing

Het museum groeide uit zijn jasje. Hoewel 't Poorthuys in eerste instantie voldoende ruimte bood voor tentoonstellingen, ontstond al snel met name een tekort aan bergruimte voor het groeiende archief. 

In 1991 kwam er een einde aan de museumlocatie van ’t Poorthuys. De historische verzameling werd vervolgens ondergebracht in het Oude Raadhuis aan de Kerkstraat 18, waar nog vele jaren tentoonstellingen werden georganiseerd. Hierover gaat de volgende blog. 

Bronnen:

Krantenarchief geraadpleegd via RAZU.nl