Cornelis Voogd, geneesheer en arts in Leerdam (1886-1915)

Cornelis Voogd zag het levenslicht op 8 september 1855 te Utrecht. Als zoon van een drogist volgde hij een opleiding tot medicus in Utrecht. Hij werd vanwege broederdienst vrijgesteld van militaire dienstplicht. In 1885 vertrok hij uit vanuit Utrecht naar Vleuten. 

Op 16 maart 1886 wordt 'medisch student' Cornelis Voogd in de gemeente Leerdam ingeschreven. Hij gaat in Leerdam werken als apotheker en assistent bij de Leerdamse huisarts Schomper. Daar zal hij diens dochter Magdalena hebben leren kennen.

Magdalena Johanna Sara Susanna (Naatje) Schomper, geboren op 16 nov. te 1858 te Leerdam had een opleiding tot assistent-apotheker gedaan. 

Op 6 augustus 1886 vond hun huwelijk plaats. 

In de beeldbank van de Historische Vereniging staan prachtige oude foto’s van een fotoalbum uit de nalatenschap Schomper-Hondius.

   

  

Links op de foto: Cornelis Voogd. Rechts zijn ega Naatje Schomper. 

Het nieuws van de dag, 24-7-1886

Cornelis en Magdalena wonen tussen 1880 en 1896 in bij (schoon)ouders Schomper op de Hoogstraat. Later gaan ze wonen aan de Spoorstraat, op de hoek met de Meent.

De Vijfheerenlanden, 14-1-1891

De Vijfheerenlanden, 2-6-1894

De koop is waarschijnlijk niet doorgegaan, aangezien dokter Voogd jaren later nog op de Spoorstraat woont. Wellicht is hij in de woning van zijn schoonouders gaan wonen?

In september 1894 staat het huis van dokter Voogd uitgebreid op de gemeentelijke agenda. Aan de orde is het verzoek van dokter Voogd om een stuk gemeentegrond, grenzend aan zijn woning, aan te kopen met het doel daarop een apotheek te bouwen - op de begane grond, dit in verband met de gezondheid van zijn vrouw. Na een langdurige discussie — waarin met name werd gesproken over de vraag of dit wel wenselijk is met het oog op de inrichting van de Meent en het mogelijke verdwijnen van ruimte voor een voetpad langs die weg — stelt de heer Burgers voor om het stuk grond niet te verkopen, maar in plaats daarvan te verhuren voor onbepaalde tijd. Dit onder de voorwaarde dat er daadwerkelijk een apotheek op wordt gebouwd en dat de huur automatisch eindigt zodra het gebouw niet langer als apotheek wordt gebruikt, bijvoorbeeld bij overlijden of vertrek van de heer Voogd. Het voorstel wordt aangenomen.

Op de gemeenteraadsvergadering van 2 november wordt besproken dat Voogd afziet van de aankoop tot gemeentegrond. 

Op deze foto in de beeldbank is de aanbouw zichtbaar: apotheek.

De Leerdammer, 22-9-1894

Begin 1898 moet Cornelis Voogd zijn praktijk ongeveer een maand lang laten liggen, hij is ernstig ziek door influenza. Schoonvader dokter Schomper neemt zijn praktijk waar.

Als in 1901 en 1902 'wonderdokter' Van Bijsterveld Leerdam bezoekt, waarschuwt Cornelis Voogd voor de gevolgen van deze kwakzalverij voor zijn patiënten. 

De Leerdammer, 31-5-1902

 

De Leerdammer, 17-6-1905

De Leerdammer, 27-7-1904

Van Stad en Graafschap Leerdam HVL 29e jaargang nr 1 maart 2010

Als dokter Voogd 25 jaar arts is, krijgt hij een schilderij van Ludwig W.R. Wenckebach, 'Gezicht op Leerdam' aangeboden. De vlaggen hangen die dag uit bij veel Leerdammers. 

Dokter Cornelis Voogd is jarenlang gemeenteraadslid, vanaf 1896 tot 1915. Hij zet zich in voor goed drinkwater voor Leerdam. Ook was hij ambtenaar van de burgerlijke stand. Rond de periode van de Eerste Wereldoorlog was hij secretaris van het Rode Kruis, waarvoor hij het kruis van verdienste ontving.

Maar waar dokter Voogd vooral om zou worden gewaardeerd, is zijn jarenlange onvermoeibare inzet voor komst van het Leerdamse ziekenhuis. Dokter Voogd vertelde dat hij getroffen was door het lijden van een ernstig ziek kind in een krotwoning en zich vanaf dat moment had ingezet voor verbetering.  

Dokter Voogd zette collectes op touw, bewoog verenigingen uitvoeringen te geven, hield tombola’s, enz. Het is niet verwonderlijk dat zijn portret in de hal van het ziekenhuis een plaats kreeg. 

Vanwege gezondheidsredenen stopte dokter Voogd met zijn werkzaamheden en ging hij met pensioen. Op 1 oktober 1915 vertrekt het echtpaar Voogd naar Arnhem, naar de Van Pallandtstraat 67. Dokter Voogd werd opgevolgd door dokter Holweg, arts te Arkel. 

De Leerdammer, 2-10-1915

Toen Voogds levenswerk, het Leerdamse ziekenhuis, in 1916 dan eindelijk werd geopend, was Cornelis Voogd daarbij aanwezig en hield een toespraak.

Staand voor het ziekenhuis in 1916 (v.l.n.r.):
dokter Bauer, de heer Cochius, dokter Holweg, de heer Sterk, dokter Le Comte
en de heer Leendert Antonie Burgers (in kapiteinsuniform).
Zittend (v.l.n.r.): N.N., mevrouw Voogd-Schomper, burgemeester Mees,
N.N. en dokter Voogd. Bron: Beeldbank HVL

Nieuwe Rotterdamsche Courant, 16-7-1916

In 1920 verschijnt er een boek met het het doktershuis aan de Spoorstraat. Zodoende weten we dat de architect van het huis Willem Verschoor uit Den Haag was. (Het pand is inmiddels afgebroken).

 J.H.W.Leliman, Het stadswoonhuis in Nederland
gedurende de laatste 25 jaren, 1924

Op 10 juni 1932 overlijdt Cornelis Voogd op de leeftijd van 76 jaar te Nijmegen, waar het echtpaar inmiddels was gaan wonen. 

Alg. Handelsblad, 13-06-1932

 

De Leerdammer, 15-6-1932

De Leerdammer, 18-6-1932

 

De Leerdammer, 18-6-1932

De begrafenis van dokter Cornelis Voogd vindt plaats in Leerdam en wordt uitgebreid weergegeven in de lokale krant.

Drie maanden na zijn overlijden wordt bij het ziekenhuis een monument ter nagedachtenis aan dokter Voogd onthuld. Het monument is een ontwerp van kunstenaar Adrianus Remiëns (1890-1972) uit Blaricum. 

In dit artikel staat een overzicht van zijn werkzaamheden en verdiensten:

De Leerdammer, 10-9-1932

De Telegraaf, 9-9-1932

 

Een paar jaar na de dood van haar man keert weduwe Magdalena in 1939 vanaf het adres Javalaan 85 in Nijmegen terug naar Leerdam, naar de Meent 3. 

In de oorlogsmemoires van Cornelis (Kees) van Donselaar komt de weduwe van dokter Voogd voor: 

"Op een gegeven moment moest ook al het koperwerk worden ingeleverd voor de Duitse oorlogsindustrie. De meeste mensen deden dat natuurlijk niet. M’n vader werkte in de avonduren vaak bij de weduwe van dokter Voogd in de Meent. Dokter Voogd was de oprichter van het ziekenhuis in Leerdam. Mevrouw Voogd was tamelijk rijk voor onze begrippen en had veel koperwerk, omdat zij dat koper natuurlijk niet in huis kon houden mocht mijn vader dat meenemen. In de loop van de tijd is dat echter allemaal verloren gegaan. Mevrouw is al lang overleden. Deze vrouw gebruikte al voor de oorlog al opium. Ze had m’n vader verteld dat ze dan zulke mooie dromen kreeg. Zelf had ze nog Latijn geleerd op hoge leeftijd omdat ze geloofde dat ze na de dood in de hemel terecht zou komen, alwaar alleen Latijn werd gesproken. Ze woonde in de Meent en had een paar van die grote rood met witte katten, voor welke m’n vader een grote kooi had moeten maken."

Op 16 februari 1946 overleed Magdalena Johanna Sara Susanna Voogd-Schomper op 87-jarige leeftijd.

De Voorlichter, 26-3-1946

Het Dokter Voogdplein met daarop het monument (daarheen verplaatst vanaf de voormalige ziekenhuis-locatie) herinnert ons nog altijd aan dokter Voogd. 

Bronnen:

• Bevolkingsregister 1897-1920: https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QSQ-G9Q6-88ZJ?i=640&cc=2018408
• "De straat | Dr. C. Voogdplein" in: Van Stad en Graafschap Leerdam, HVL, 41e jaargang nr 118, juni 2022
• Diverse krantenberichten, hierboven genoemd
• Leliman, J.H.W., Het stadswoonhuis in Nederland gedurende de laatste 25 jaren (1924), pag. 42
• Gent, P.M. van, Leerdam door de eeuwen heen, pag. 528 en 542
• Oorlogsverslag van Cornelis van Donselaar, Historische Vereniging Leerdam, gepubliceerd in Van Stad en Graafschap Leerdam, HVL, 33e jaargang nr 102, maart 2014

Hotel 'Kemp', voorheen logement ''t Fortuin' van Betje Buiten (~1820-1979)

Hotel 'Kemp' begon ooit als logement 't Fortuin', een naam die door de Leerdammers werd ingeruild voor de bijnaam: 'Betje Buiten'. Volgens oude verhalen was dit ter ere van Betje Wiggelinkhuizen, de waardin die net buiten de stadspoort woonde.

Ik ging op zoek naar krantenartikelen en foto’s om het verhaal van dit oude hotel én de mysterieuze 'Betje Buiten' compleet te maken. 

In een verkoopakte van 29 augustus 1780 wordt vermeld dat Johanna Goes een hof of boomgaard genoemd “De Kromme Singel” of “De Kromme Elleboog” aan Jacob van Buren verkocht. 

Op 19 maart 1787 verkocht Van Buren dit land vervolgens voor 1400 gulden aan de Sociëteit. De akte geeft aan dat het terrein ten oosten aan de Oude Vliet grensde, aan de westzijde aan de algemene weg (het huidige Voogdplein), in het noorden aan het land van Jacob van der Hagen (bij de huidige Emmalaan), en ten zuiden aan de Stadsgracht.

De koper was verplicht het zandpad tussen de Schoonrewoerdse poort en de ingang van de Blaasbalg te onderhouden, evenals de gracht langs zijn terrein uit te baggeren. Het perceel bleek ideaal voor het kolfspel en werd om die reden door de Sociëteit aangekocht.

Kolfspelers bij een herberg aan een water, Jacob Cats (1741-1799), 1770, Rijksmuseum

Op 13 mei 1803 verkoopt oud-drossaard Du Marchie Sarvaas, als voorzitter van de Sociëteit, het huis, schuur, kolfbaan en erf, van oudsher bekend als “De Sociëteit onder de zinspreuk Vrede en vreugde” aan Everardus Wiggelinkhuizen (1752-1809) voor 2200 gulden. De Sociëteit had geen winst gemaakt en het land was belast met een hypotheek van 1600 gulden op naam van Gerrit Drooglever Pzn. en een lening van 600 gulden bij J. Kuijsen. Daarnaast betaalde men jaarlijks een pacht van 2,5 gulden aan de stad, een bedrag dat tot 1790 door rentmeester A. Bierman werd geïnd.

Wiggelinkhuizen zag potentie in de koop. Het huis had al de aandacht van de schutterij als kolfbaan en trok veel bezoekers. Later werden hier door zijn nazaten en opvolgers landerijen verkocht en verhuurd vanuit de zogenaamde polderkamer. De smalle strook land tussen de Oostwal en de Blaasbalg werd in de 18e eeuw deels gebruikt als tuin en boomgaard, wat blijkt uit verschillende verkoopaktes.

De locatie van de herberg was op het huidige Dr. Voogdplein in Leerdam. Nu middenin het stadscentrum, maar vroeger was het net buiten de stadspoort, omgeven door groen. 

Hieronder de twee oudste foto's die bekend zijn van 't Fortuin:

Circa 1895-1900

In diverse kranten na ongeveer 1820 wordt Cornelis Wiggelinkhuizen (1777-1857) genoemd als eigenaar van het etablissement. Cornelis was de zoon van Everardus. Hij was naast kastelein ook bouwman en opzichter van de particuliere domeinen van de koning. 

Utrechtsche courant 15-05-1820

Opregte Haarlemsche Courant, 6-10-1832

Interieur van een herberg, Wilhelmus Cornelis Chimaer van Oudendorp, naar Bernard van de Laar, 1837-1840, Rijksmuseum

Opregte Haarlemsche Courant, 5-5-1858

In het jaar 1860 wordt Cornelis Johannes Dirkszn. Wiggelinkhuisen (1830-1870) genoemd als eigenaar van herberg 't Fortuin; hij was een kleinzoon van Cornelis Wiggelinkhuizen en Maria Wiggelinkhuizen, waardin van logement 'De Wildeman' in de Kerkstraat was zijn tante. 

Cornelis Johannes was gehuwd met Alebetje Verzijl (1826-1909). En zij... zal onze befaamde 'Betje Buiten' zijn geweest!

Cornelis en Alebet waren ouders van 

1. Dirk Wilhelm (1855-1925, gehuwd met Adriana van Berk en Barbara Coster)
2. Floris Cornelis (1857-1857)
3. Sijke (1858-1905, gehuwd met H.A. van Ameijde, directeur van de Leerdamse Stoomvaartmaatschappij)
4. Wilhelm (1861-1933, gehuwd met Margaretha Maria Keming)
5. Florus Cornelis Johannes (1864-1866)
6. Johanna Cornelia (1866-1932, gehuwd met Joseph Rollich)

De Vijfheerenlanden, 18-3-1860

Opregte Haarlemsche Courant 28-8-1869

Nieuwe Gorinchemse Courant, 4-10-1871

In de periode 1879-1895 wordt een zekere Jan Jongh (1839-1903) genoemd als eigenaar of beheerder van 't Fortuin. Jan Jongh was tweemaal weduwnaar geworden. Zijn derde huwelijk was met onze Alebet Verzijl (1826-1909), die in 1870 weduwe was geworden van Cornelis Johannes Wiggelinkhuizen. 

Zij trouwen in 1873 en daardoor bleef het logement gerund door 'Betje Buiten', onder officiële naam van haar tweede echtgenoot Jan Jongh. 

Nieuwe Gorinchemse Courant, 26-3-1879

Dagblad van Zuidholland en 's Gravenhage, 30-9-1881

Inmiddels had Leerdam een treinstation gekregen, wat zorgde voor bedrijvigheid buiten het gebied van de inmiddels gesloopte stadspoort.

Het nieuws van den dag: kleine courant, 9-5-1893

De Vijfheerenlanden, 22-7-1893

In 1903 overleed Jan Jongh en in 1909 kwam ook een einde aan het leven van de 83-jarige Alebet Verzijl. Waarschijnlijk was zij ongeveer 40 jaar de waardin 'Betje Buiten' van 't Fortuin. 

De Leerdammer, 17-2-1909 en 6-3-1909

In 1895 werden zowel het logement met koffiehuis als de inboedel verkocht:

Het nieuws van den dag: kleine courant, 11-2-1895

De Vijfheerenlanden, 27-4-1895

De Vijfheerenlanden, 13-3-1895

Daniël Jan Hendrik de Weerd (1844-1929) was een Leerdamse koopman. 

Als uitbaters van 't Fortuin worden na 1895 genoemd: Jan Hendrikus Kemp (1845-1900) en zijn vrouw Angenis Post (1845-1932). Ze waren geboren in Buurmalsen en Tiel en hij was van origine timmerman. Hun kinderen waren in Tiel geboren. 

Wat blijkt? Daniël J.H. de Weerd was een neef van Angenis Post. En zijn (eerste) vrouw Jantje Kemp was een nicht Jan Hendrikus Kemp. Mogelijk heeft De Weerd het logement in eerste instantie verhuurd aan zijn nicht en aangetrouwde neef.

De start was wat onfortuinlijk: in 1896 vloog bij de familie Kemp het behang boven de haard in brand:

Rotterdamsch nieuwsblad, 6-3-1896

Gelagkamer, bron: ChatGPT

Na een 'afzakkertje' bij 't Fortuin had in 1897 een ernstige vechtpartij plaats tussen twee boerenjongens.

De Telegraaf 10-04-1897

In 1899 werd er een moord gepleegd in Acquoy nadat iemand teveel drank op had in 't Fortuin:

Het Nederlands dagblad, 8-9-1899

Zoon Jan Hendrikus Kemp (1877-1913) volgt zijn vader op als deze op 54-jarige leeftijd overlijdt. 

Dertien jaar na zijn vader overlijdt Jan Hendrikus jr. op 35-jarige leeftijd.

De Vijfheerenlanden, 13-10-1900

De Leerdammer, 4-1-1913

Ook nu zetten de weduwen de onderneming voort. 

Het Vaderland 11-4-1906

In 1915 wordt er telefoon aangelegd bij het hotel-café-restaurant van de weduwe J.H. Kemp-Post. Het adres is Spoorstraat A 673. 

De Vijfheerenlanden, 6-10-1915

'Weduwe' Kemp overlijdt in 1932:

 De Leerdammer, 16-7-1932

Vanouds vonden de repetities van muziekvereniging 'Kunstliefde en Vriendschap' plaats bij 't Fortuin.

De Leerdammer, 18-1-1936

In 1959 overlijdt Adriana van Herwaarden, de weduwe van Jan Hendrikus Kemp jr.

Bron: CBG.nl

Fortuin in Saneringsplan Gemeente Leerdam.

Kwaliteitskaart deel bebouwde kom, feb 1970.

Via Reg. Archief Zuid-Utrecht

Een nieuwe generatie Kemp runt het hotel en achter het hotel worden regelmatig bazaars gehouden. Totdat in 1979 de gemeente het perceel grond koopt om het gebouw te slopen vanwege de herinrichting van het Dr. Voogdplein.

En zo kwam er een eind aan de twee eeuwen geschiedenis van dit hotel. 

Bronnen:

• Diverse krantenberichten, genoemd hierboven
• Hotel Kemp, R.v.d Berg via Historische Vereniging Leerdam
• Leerdam in de Gouden eeuw, R.v.d. Berg, pag. 113
• Facebook-pagina Oud-Leerdam (foto's)