Huize 'Berenschot' (1907-1966) en villa 'Berenschot' (1921-1980)

 

Aan de rand van Leerdam, waar de Linge zich langs de polder Klein Oisterwijk slingert, lag al eeuwenlang een stuk grond dat bekendstond als het Overste Beerschot. Het perceel, drie morgen groot, werd al in 1627 genoemd in archiefstukken en maakte toen al deel uit van het agrarische landschap. Eeuwenlang bleef het land in gebruik, onder meer als bezit van het Huis van Oranje, dat het in 1756 nog in eigendom had.

In de 20e eeuw, een tijd waarin Leerdam langzaam buiten zijn oude grenzen trad, kreeg het voormalige weiland een nieuwe bestemming. Op deze plek liet de 66-jarige aannemer Aalt van Leer (1843–1921) in 1909 zijn woonhuis bouwen: 'Huize Berenschot', gelegen aan de Tiendweg. Het markante pand, opgetrokken naast het terrein waar eerder al vele concerten en kegelwedstrijden werden gehouden bij café Berenschot, groeide uit tot een herkenbaar element in het landschap.

 

Op 26 oktober 1909 kreeg Van Leer de vergunning voor de bouw, waarna de aanbesteding snel volgde. Oud-collega en timmerman-aannemer Arie Bikker (1867-1938) kreeg de opdracht voor de uitvoering.

De Vijfheerenlanden, 6-11-1909

Aalt van Leer was geboren op 5 juli 1843 te Leerdam. Hij werkte als timmerman, aannemer en bouwkundige. Hij woonde en werkte eerst vanuit de plek van het huidige adres Nieuwstraat 72 en dit erf liep toen nog door tot de Bergstraat. Aalts broer Albert Hendrik van Leer (1845-1906) woonde op hetzelfde adres en was ook timmerman. 

Aalt van Leer was een bekende aannemer in Leerdam: hij bouwde in 1883 de huizen aan de Spoorstraat 7-9 en ook was hij aannemer van o.a. een school in Oosterwijk. Hij ontwierp rond 1906 een woon-winkelhuis aan het Oranjeplein (vgl. foto Oranjeplein 1 met Oranjeplein 2). Daarnaast was hij de 'huisaannemer' bij de glasfabriek. 

Op 17 januari 1867 trouwde de 23-jarige Aalt in Leerdam met de even oude Willemina Boskaljon. Uit dit huwelijk werden twee zoons geboren: Jan Adrianus (1867) en Arie Hendrik (Arie) (1871). Willemina overleed op 21 juni 1883.

Op 7 september 1883 hertrouwde Aalt op 40-jarige leeftijd met Jaantje (Jantje) van der Velde die een jaar ouder was. Uit dit huwelijk werd hun dochter Jansje Maria Alberta geboren (1884). Jaantje overleed op 17 oktober 1914.

Hij maakte de huwelijken van zijn kinderen mee: zoon Arie Hendrik, ook timmerman, wonend aan de Lingedijk met huidig nr. 23, huwde in 1895 Adriana Willemina van Loon en zou de vader worden van Leerdams latere burgemeester Wilhelm van Leerdam. Zoon Jan Adrianus trouwde in 1900 met Anna Petronella Verheul, en dochter Jansje Maria Alberta trouwde in 1906 met Bastiaan Cornelis de Groot. 

In 1907 kocht Van Leer van wasfabrikant Johannes Eduard Jansen een fabriek met erf aan de Lingedijk. Hij richtte daar een kistenmakerij op voor pakkisten bestemd voor de Glasfabriek Jeekel v/h Jeekel, Mijnssen & Co. In datzelfde jaar kreeg hij hiervoor zowel een bouw- als hinderwetvergunning. De bovenverdieping van de fabriek werd ingericht als woonruimte. (De fabriek heeft waarschijnlijk slechts tot 1911 op deze locatie gefunctioneerd, waarna zij verhuisde naar een houten gebouw op het terrein van de glasfabriek. In 1921 werd het pand verkocht aan de glasfabriek. In 1965 kocht Teunis Copier het gebouw, dat toen tot woonhuis werd verbouwd).

Na 1909 vestigde Aalt zich aan de Tiendweg 1 in Leerdam. 

Echtgenote Jaantje overleed op 17 oktober 1914. Op 11 februari 1916 trouwde de 72-jarige Aalt voor de derde keer, met de 56-jarige Geertje Rubsaam in Zeist. 

Aalt van Leer overleed op 16 oktober 1921 op 78-jarige leeftijd.

In de tuin 'Berenschot' werden talloze concerten gegeven:

Rotterdamsch Nieuwsblad 27-8-1883

De Vijfheerenlanden, 18-7-1886

 

Nieuwe Gorinchemse Courant 6-6-1889

De Leerdammer, 1-6-1895

Nieuwe Gorinchemse Courant 12-6-1910

In 1921 liet Antonie Hendrikus (Anton) Verhagen (1891–1973) een pand ten oosten van Huize 'Berenschot' van de familie Van Leer bouwen. Dit huis werd 'Villa Berenschot' genoemd. Zo stonden vanaf die tijd Huize en Villa 'Berenschot' naast elkaar. 

Verhagen was koopman en compagnon in het bedrijf Driessen en Verhagen, begonnen aan de Hoogstraat en later aan de Meent (op de plek van het huidige gemeentehuis). Anton woonde aanvankelijk in 'Berenschot', Tiendweg 1, en later op Horndijk 16. In 1917 was hij getrouwd met Elisabeth Pieternella de Bruijne (1891–1941). 

Gezien onderstaande advertentie is het ook goed mogelijk dat de familie van compagon H. Driesen (ook) in de villa woonde, al wordt Meent 6 genoemd als hun adres. 

De Leerdammer, 26-2-1930

In 1936 wordt een clubgebouw van Voorwaarts geplaatst. Om het straatbeeld naast de fraaie villa’s niet te verstoren, werd het gebouw subtiel 20 meter achter de rooilijn gesitueerd.

De 5 Rivieren 22-8-1936

Huize en villa 'Berenschot' zijn op op de achtergrond van veel oude Leerdamse (sport)foto's te zien, omdat het grensde aan het sportveld 'Voorwaarts' (L.S.V. werd opgericht in 1890).

Aan het begin van de mobilisatietijd die duurde tussen augustus 1914 en november 1918, werden op het perceel naast 'Huize Berenchot' barakken gebouwd voor de gelegerde militairen. 

Van Leer was niet altijd blij met het sportveld naast zijn terrein. Als er een bal op zijn terrein belandde, ging hij er soms met een bijl op af in zijn boomgaard, tot groot vermaak van de militairen. Niet zelden moesten de ballen uiteindelijk bij het politiebureau worden opgehaald, omdat hij ze niet wilde afstaan.

V.l.n.r. J. den Adel, H.A. van Ameijde, J.J. Koningsberger, P. Valk en O. Huisen

Rond 1954

In 1959 werd de gemeente eigenaar van het perceel ten westen van Berenschot. Hierop werd het zwembad 'Berenschot' in juni 1959 gerealiseerd:

In 1964 werden plannen gemaakt voor een nieuw gemeentehuis op de plek van villa Berenschot. Het raadhuis zou gesitueerd moeten worden tussen de Provinciale weg, de Tiendweg en de Meent.

In het jaar 1966 werd de gemeente Leerdam eigenaar van 'Huize Berenschot' en werd het afgebroken. 

In 1967 werd ook het pand van Verhagen, 'Villa Berenschot', door de gemeente aangekocht. Het blijft vervolgens leeg staan omdat de plannen voor het gemeentehuis worden gewijzigd. De villa wordt vernield door jongeren en die schade moet worden hersteld. Het werd vervolgens weer verhuurd aan vorige eigenaar Verhagen. 

De Gecombineerde, 1-4-1970 (jrg. 2)

De Gecombineerde, 3-10-1970 (jrg. 2)

Het pand deed vervolgens dienst als kantoor van openbare werken. Maar in 1980 wordt ook 'Villa Berenschot' gesloopt. Na een brand met erna gepleegde vernielingen bleek restauratie niet meer mogelijk. Bij de brand waren ook gemeentelijke archieven verloren gegaan.

De Gecombineerde Zuid-Holland, 15-3-1980

 

De villa maakte plaats voor sportcentrum 'Berenschot' wat 14 mei 1977 werd geopend door de commisaris van de koningin. 

In 1980 kreeg het verleden van 'Berenschot' nog even de aandacht van de lokale pers:

De Gecombineerde Zuid-Holland, 4-10-1980

De Gecombineerde Zuid-Holland, 1-11-1980

Bronnen:

• Bevolkingsregister 1897-1920: Fam. Van Leer-Van der Velde-Rubsaam
• Bevolkingsregister 1897-1920: Fam. Driesen-Faber
• Blom, Teunis, Hout aan de Linge, 350 jaar houthandel en -industrie in Leerdam (2023), pag. 367-369.
• Brandsma, C. en A. Meijdam, 'Het lederen monster in de glasstad, Leerdamse voetbalhistorie van de 20ste eeuw' (2005) - hoofdstuk 7
• Foto's: Facebookpagina Oud-Leerdam