In deze blog verzamel ik persoonlijke herinneringen, verhalen en gevonden krantenberichten uit de periode van de Tweede Wereldoorlog in en rond Leerdam. Het is een kleine poging om het verleden tastbaar te maken aan de hand van fragmenten uit het dagelijks leven, grote en kleine gebeurtenissen, en de stemmen van mensen die deze tijd hebben meegemaakt.
__________________________________________________________________
Iemand die ze jarenlang heeft ingezet voor het verzamelen, bewaren en vertellen van de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog was Jacobus (Co) Fioole (1928-2008). In zijn (niet officieel gepubliceerde) uitgave 'WO2 -1940-1945', gebundeld ter gelegenheid van de Dodenherdenking op 4 mei 2000 staan enkele anekdotes die ik hieronder verkort weergeef.
Meidagen 1940: Gevecht en ongeluk op Oud-Schaik
Tijdens de Meidagen van 1940 woonde de familie De Jong aan Oud-Schaik 30. In het weiland naast hun woning was een Nederlands luchtdoelgeschut opgesteld. Militairen hadden van boomstammen en palen een brug geconstrueerd, waarop planken werden gelegd, zodat het geschut op het terrein kon worden getrokken.
 |
| B. Rexwinkel |
 |
| Volk en Vaderland 14-6-1940 |
 |
| De Gecombineerde, 6 mei 1982 |
In de nacht van 13 op 14 mei probeerde een vrachtwagen geladen met munitie over de noodbrug te rijden. Bovenop de lading zat de 34-jarige soldaat Pieter Baars. De brug bleek de zware last niet te kunnen dragen en stortte in, waardoor Baars onder de lading bedolven raakte. Toen de vracht werd verwijderd, bleek hij te zijn overleden.
Soldaat Baars, die betonvlechter van beroep was, werd op 20 mei 1940 op dezelfde begraafplaats aan de Tiendweg in Leerdam ter aarde besteld. Maart 1982 werd zijn stoffelijk overschot overgebracht naar het ereveld op de Grebbeberg.
Bronnen:
- 'Bernardus Rexwinkel', gepubliceerd op Berghapedia
- Fioole, J., WO2 -1940-1945, Dodenherdenking 4 mei 2000 (niet gepubliceerd)
- Oorlogsgravenstichting, Pieter Baars
- Oorlogsgravenstichting Bernard Rexwinkel
- OpenArchieven: Pieter Baars
- OpenArchieven: Bernardus Rexwinkel
- Ouwerkerk, Hugo, "Fake News, WO2-8 Zaterdag 11 mei 1940; Vliegboten landen op de Merwede, Gorinchem in Duitse handen?" gepubliceerd op Vesting Gorinchem
__________________________________________________________________
Meidagen 1940: Tragedie aan de Diefdijk te Schoonrewoerd
Vanaf 2 augustus 1939 was in Nederland de algemene mobilisatie afgekondigd. Een van de mobilisatieplaatsen bevond zich aan de Diefdijk bij Schoonrewoerd. Tegenover Diefdijk 7, waar de familie Langenberg woonde, was in het dijklichaam een mitrailleurstelling ingericht. Militairen werden ingekwartierd bij burgers, in schoolgebouwen of in speciale barakken.
Na de officiële capitulatie in de middag van 14 mei 1940 kon een van de militairen, die achter de mitrailleur lag, dit nieuws, dat pas de volgende dag doordrong, niet verwerken. Hij begon te schieten op alles wat bewoog.
De aanwezige diploma-sergeant Pieter Lodewijk (Louis) van der Hoeven, 30 jaar oud, probeerde hem te overmeesteren, maar raakte daarbij zwaargewond. Hij werd naar het Militair Hospitaal in Utrecht vervoerd, waar hij op 15 mei 1940 overleed en begraven werd op de begraafplaats Soestbergen in Utrecht. Op 10 september 1940 zou hij worden herbegraven in Arnhem.
Diploma-soldaat Gerardus Johannes (Jan) Balduk, 31 jaar oud, bood zich vervolgens als vrijwilliger aan om de mitrailleur-schutter te stoppen. Ook hij werd doorzeefd met kogels en overleed ter plaatse. Nog dezelfde dag werd hij begraven op het kerkhof van Schoonrewoerd. Op 5 juni 1940 werd hij herbegraven in Duizel. In de Mariakapel in Hoogeloon werd tot herinnering een glas-in-lood raam geplaatst.
Ook de 29-jarige 1e luitenant Henri Röder werd door de schutter dodelijk getroffen. Hij werd op 14 mei 1940 begraven op de begraafplaats te Schoonrewoerd en ongeveer een maand later herbegraven in Den Haag.
De schutter overleefde de oorlog. Zijn naam is niet achterhaald.
Op de website Culemborg Toen.Nu/mobilisatie is de volgende (ingekorte) tekst van Wim Veerman hierover te lezen:
"Vlak bij de Schoonrewoerdse Wiel aan de Diefdijk werden schoten gehoord. Het bleek dat daar iemand zijn eigen troepen aan het beschieten was. Kapitein Jansen ging op de fiets poolshoogte nemen, totdat hij gewaarschuwd werd niet verder te gaan want “hier is u onder vuur van een man die met ’n lichte mitrailleur op iedereen schiet”. Bij boerderij Middelkoop ging hij informeren. Het bleek dat een Groesbeker dol geworden was. Volgens zijn kameraden was hij niet helemaal normaal en had hij nooit in dienst toegelaten moeten worden. Hij stond maar te roepen: “Ik capituleer niet, wie mij nadert is ’n verrader en daar schiet ik op.” Even later werd vernomen dat sergeant Van der Hoeven door de schutter geraakt was. Deze was ook gelegerd geweest op ’t Spoel en Jansen zorgde dat er een dokter kwam. Hij sprak Van der Hoeven nog voor diens afvoer naar Utrecht. “Nu kapitein, zei hij, ik voel ’t wel, ’t is mis.” Later werd vernomen dat hij tijdens het vervoer was overleden.
In de nacht keerde Jansen terug naar zijn compagnie. Daar vroeg hij naar Luitenant Roder, die in de afgelopen periode naast een kameraad, ook een goede vriend geworden was, terwijl ook de beide echtgenotes goed met elkaar konden opschieten. Enkele opgebleven manschappen keken hem stomverbaasd aan. “Weet u ’t nog niet? Wat? Luitenant Roder is dood. Het was alsof ik een slag op m’n hoofd kreeg.” Kapitein Jansen fietste als verdoofd terug naar Schoonrewoerd, want daar zou zijn kameraad in de pastorie gebracht zijn. Tegen beter weten in dacht hij misschien is hij alleen maar gewond en bewusteloos. Helaas, zelfs twee doden trof hij daar aan. Ook Balduc, eveneens een oude bekende van ’t Spoel was evenals Roder, na Van der Hoeven door de dol geworden soldaat doodgeschoten. Op 16 mei werd luitenant Roder in Schoonderwoerd begraven. Voor de manschappen volgde nog een beroerde tijd met o.a. volledige ontwapening. Pas op 24 mei marcheerde de compagnie weer af naar fort ’t Spoel. Op 13 juni werd de oorlogscompagnie opgeheven en kon ieder die een bewijs van werk had, naar huis gaan. Kapitein Jansen kon pas twee dagen later, om half twee naar huis terugkeren. Of zoals hij zelf in zijn dagboek schrijft: “’s Middags weer burger!”
 |
| G.J. Balduk |
 |
P.L. van der Hoeven |
 |
| Bron: Ned. Bidprentjes Archief |
 |
| Opregte Steenwijker Courant 21-05-1940 |
 |
| De Nederlander 17-05-1940 |
 |
| Leeuwarder Nieuwsblad e.a. 21-05-1940 |
Bronnen:
- Fioole, J., WO2 -1940-1945, Dodenherdenking 4 mei 2000 (niet gepubliceerd)
- Nederlands Bidprentjes Archief, G.J. Balduk
- Oorlogsbronnen, G.J. Balduk
- Oorlogsgravenstichting, G.J. Balduk
- Oorlogsgravenstichting, P.L. van der Hoeven
- Oorlogsgravenstichting, Henri Röder
- Veerman, W.; Inventaris van het persoonlijk archief van res. Kapitein G. Jansen, i.lll 32 /?./., fortcommandant van ’t Spoel bij Culemborg. 1939 t/m 2979. West-Betuwse inventarissen nr. 4. Tiel, 199, ingekort door Jack van der Winkel op Culemborg Toen.Nu/Mobilisatie
__________________________________________________________________
Verslag van de eerste oorlogsdagen in 'De Leerdammer'
 |
| De Leerdammer, 25 mei 1940 |
__________________________________________________________________
Inkwartiering in Leerdam
Er zouden in de meidagen wel 16.000 Nederlandse militairen zijn ingekwartierd bij de Leerdamse burgers, waaronder veel mannen uit Brabant en Limburg.
Bronnen:
- "Op bezoek bij Limburgsche militairen", Limburger koerier, 23-5-1940
__________________________________________________________________
Gellicumse inwoner H.J. Versteegh overlijdt in Leerdam door oorlogsgeweld (31 mei 1940)
Herbertus Johannes (Bart) Versteegh was een inwoner van Gellicum (gemeente West Betuwe) die tijdens de Tweede Wereldoorlog op 77-jarige leeftijd om het leven kwam als gevolg van oorlogsgeweld. Zijn overlijden hangt samen met de gebeurtenissen rond de Duitse inval en de evacuatie van de Betuwe in mei 1940. Tijdens bombardementen in het westen van Nederland raakte hij gewond; slachtoffers uit deze groep werden vaak naar ziekenhuizen in de regio gebracht. Versteegh overleed uiteindelijk in het ziekenhuis in Leerdam.
Bron:
- "Dhr. H.J. Versteegh", via Oorlogsslachtofferswestbetuwe.nl
- "Bart Versteegh sr." via Oudestafkaarten.nl/Versteegh
- Open Archieven, H.J. Versteegh
__________________________________________________________________
Hongerwinter 1945: hongertocht-slachtoffer Lena van de Poel overleden in Leerdam
Tijdens de Hongerwinter, rond februari 1945, kwamen twee mannen in Rhenoy aan die tussen zich in een vrouw voortsleepten. Bij hen was ook een meisje van ongeveer zeven jaar oud. De vrouw was volledig uitgeput. Nadat de familie Temminck haar had verzorgd, werd ze liggend in het stro met paard en wagen naar het noodziekenhuis 'Ons Huis' in Leerdam gebracht. In het ziekenhuis overleed zij, drie maanden later.
Fioole concludeerde dat het hoogstwaarschijnlijk ging om Lena van de Poel, 32 jaar oud, geboren in IJsselmonde en woonachtig in Ridderkerk. Ze was gehuwd met Cornelis Schouten en had uit haar eerste huwelijk met Willem Bol drie kinderen: Willem (1934), Margaretha (1935) en Arie (1937).
Lena overleed op 5 mei 1945 in Leerdam. Voor haar kwam de verzorging, het voedsel en de bevrijding te laat.
Bronnen:
- Fioole, J., WO2 -1940-1945, Dodenherdenking 4 mei 2000 (niet gepubliceerd)
- Open Archieven: Bol en Van de Poel
- Wiewaswie.nl
__________________________________________________________________
Interviews met Co Fioole (1928-2008) in 1989 en 1994:
 |
De Gecombineerde, 5 juli 1989 |
 |
| De Vijfheerenlanden, 13 december 1994 |
Op de website van Oranje-stichting 3045 staat een interview met een dochter van Co Fioole weergegeven:
Oranje-stichting3045-Leerdam.nl/verhaal-van-co-fioole
Naar Co Fioole is de zogenaamde Fioole Fakkel genoemd. Tijdens de jaarlijkse herdenking op 4 mei steken leerlingen van een basisschool uit Leerdam de Fioole Fakkel aan en laten zij duiven vrij. Na de ceremonie neemt de school die dat jaar verantwoordelijk is de fakkel mee, samen met de taak om gedurende een jaar de vijf oorlogsgraven te verzorgen van Corstiaan en Teunis Bos, Karel Foppen, Leunis van der Maas en Benny Kool.
__________________________________________________________________
1985, oorlogsverhalen van J. Waaldijk
In museum 't Poorthuis werd vanaf 7 mei 1985 een tentoonstelling over de Tweede Wereldoorlog georganiseerd. Tegelijkertijd verscheen in De Gecombineerde een serie oorlogsverhalen van de heer J. Waaldijk, die de tentoonstelling aanvulde en de verhalen van de oorlog op een meer persoonlijke manier tot leven bracht. In de volgende blog zijn ze te vinden.
_________________________________________________________________
Interview H. de Wit, 1988
In een interview ter gelegenheid van zijn honderste levensjaar, vertelt de heer H. de Wit een anekdote over het illegaal slachten van drie varkens tijdens de oorlog. Ook Jan Kouw, zoon van de omgekomen verzetsman Jan Kouw, kwam er toen spek of klapstukjes halen.
 |
| De Gecombineerde, 25 mei 1988 |
__________________________________________________________________
1990: 'Kom met verhalen...'
 |
In 1990 wordt 'Kom met verhalen', een boek over Leerdamse oorlogsverhalen uitgegeven.
Het boek is tweedehands te koop maar je kunt het als .pdf ook vinden op de website van de Historische Vereniging.
__________________________________________________________________
1995, interview Cor Groen:
In de Volkskrant in 1995 vertelt Cor Groen over zijn oorlogservaringen in Leerdam. Het distributiekantoor met de arrestatie van o.a. Corstiaan Bos en de onderduikers in de molen van Kon worden genoemd.
 |
| De Volkskrant, 24-5-1995 |
__________________________________________________________________
Oorlogsherinneringen van Joh. Bel, C. van Donselaar en Chr. Meijers, gepubliceerd op de website van de Historische Vereniging Leerdam:
- Oorlogsherinneringen van Johannes Bel (2002): https://historischeverenigingleerdam.nl/wp-content/uploads/2020/06/Bel-H-E-R-I-N-N-E-R-I-N-G-E-N.pdf
- Oorlogsverslag van Cornelis (Kees) van Donselaar: https://historischeverenigingleerdam.nl/historische-artikelen/oorlogsverslag-van-cornelis-kees-van-donselaar/
- Oorlogsherinneringen van Chr. Meijers / 10 mei 1940 t/m 5 mei 1945 (1995): https://historischeverenigingleerdam.nl/oorlogsherinneringen-van-chr-meijers-10-05-40-t-m-05-05-45/
__________________________________________________________________
2000, columns van Harm Walt
Leerdammer Herman Steijgerwalt (1922-2009) publiceerde in "Extra Nieuws Leerdam" een aantal columns over de Tweede Wereldoorlog. Ze zijn via deze link te lezen.
__________________________________________________________________
2008, intervieuw met oorlogsveteraan
Op de website van het Veteraneninstituut is een gesprek met een Limburgse WOII-veteraan te vinden die rond 12 mei 1940 bij de Linge-stelling van Leerdam was gelegerd. Bij capitulatie moest alle munitie worden ingeleverd bij de Duitsers.
Het interview is hier gearchiveerd. Als je je registreert via de website dan is het interview vervolgens te beluisteren.
