Tabakskerverij en sigarenmagazijn H.T. Koppen & Zn. van Maarten de Bruijn (1872-1938)

In mijn vorige blog vertelde ik over Hendrik Theodorus Koppen, die in 1827 op 21-jarige leeftijd zijn wijnhandel in Leerdam startte. 

In 1871 richtte hij samen met zijn zoon, Hendrik Theodorus Koppen jr., een vennootschap op en breidde hij uit met een tabakskerverij. 

In 1893 wordt een woonhuis verkocht wat vroeger sigarenfabriek was, aan de zuidzijde van de Kerkstraat naast het veerhuis waar op dat moment J.L. van Vliet woonde. Zou dit het Poorthuys zijn geweest? 

De Vijfheerenlanden, 25-3-1893

Op deze oude foto zien we de Kerkstraat van Leerdam met rechts (achter het hekwerk wat voor de Grote Kerk stond) de slijterij van Koppen. Daar rechts achter was vanaf 1908 de tabakskerverij gevestigd.

In 1908 krijgt H.T. Koppen jr. vergunning om een tabakskerverij en drogerij achter de kerk te bouwen. 

De Leerdammer, 23-5-1908

Nieuwe Gorinchemsche Courant 7-3-1909

De Leerdammer, 17-12-1910

De ruwe tabak kwam in grote balen uit Azië en Zuid-Amerika en werd 'uitgeplukt' en 'ingevocht'. Daarna moesten de bladeren drogen op een droogzolder. 

Daarna sneed of "kerfde" men de bladeren fijn met speciale messen of machines. De gesneden tabak werd verder verwerkt tot producten zoals pruimtabak, sigaren of pijptabak. In kleine werkplaatsen of kerverijen gebeurde dit grotendeels met de hand, hoewel mechanisatie langzaam zijn intrede deed. Het beroep 'tabakskerver' vereiste vakmanschap. 

De tabakskerverij in Leerdam zal niet al te grootschalig zijn geweest maar werd verkocht in de brede regio.

Kleurenlitho door A de Ker, uitgeverij Gordinne 1894 - 1959, Rijksmuseum

Tabakskerverij, Streekmuseum De Roode Tooren, Doesburg, 2022, foto via Wikimedia Commons.

Waarschijnlijk rond 1910 neemt Maarten de Bruijn de tabakshandel van H.T. Koppen jr. over. Maarten was geboren op 17 april 1872 in Hoornaar in het gezin van Willem de Bruijn en Jannigje van Veen. Hij trouwt op 26 mei 1904 met de Meerkerkse Elizabeth Rietveld en ze krijgen samen een dochter Jannigje en een zoon Jan. 

De naam van de onderneming blijft ongewijzigd: "H.T. Koppen & Zn." 

De Leerdammer, 5-2-1916

De courant, 29-3-1916

De Leerdammer, 21-4-1928

In 1929 is het feest in huize De Bruijn-Rietveld, ze vieren hun 25-jarig huwelijk:

De Leerdammer, 18-5-1929

De 5 Rivieren 26-8-1935

In 1935 verhuist de firma H.T. Koppen en Zoon naar de Fonteinstraat. (Schoenmaker Bats vestigde zich in het hoekpand van de Kerkstraat/Achter de Kerk).

De Leerdammer, 24-8-1935

De 5 Rivieren, 30-11-1935

In 1937 kreeg het sigarenmagazijn en de tabakskerverij aan de Fonteinstraat 16 een telefoonaansluiting:

De 5 Rivieren, 20-8-1937

In 1938 overlijdt Maarten de Bruijn, eigenaar van 'H.T. Koppen & Zoon, tabakskerverij, grossie in tabaksfabrikaten en aanverwante artikelen, Achter de Kerk 9'. Zoon Jan de Bruijn zet de zaak voort. 

De Leerdammer, 20-9-1938

De Leerdammer, 15-11-1938

In 1939 bezoeken 'Sint en Piet' de winkel van Koppen's tabak. 

(Disclaimer: het onderstaande krantenartikel is afkomstig uit een andere tijd en weerspiegelt op geen enkele wijze de waarden en normen die we vandaag de dag nastreven. Het gebruik van bepaalde termen en omschrijvingen kan pijnlijk en ongepast overkomen. Dit bericht wordt gedeeld als onderdeel van een klein historisch onderzoek).

De Leerdammer, 2-12-1939

In 1943 - tijdens de Tweede Wereldoorlog - moesten alle Leerdamse radio's ingeleverd worden op de locatie van de  tabakskerverij, voorheen H.T. Koppen & Zn., aan het adres Achter de Kerk 9. 

Dagblad van Rotterdam 18-5-1943

Achter de Kerk, de plek waar de tabakskerverij van H.T. Koppen & Zn. ooit was gevestigd:

Bron foto's: Gemeente Leerdam, 5 en 7 mei 1964, Regionaal Archief Zuid-Utrecht

Rond 1938 ontwierp architect Willem Carmiggelt jr. het pakhuis met bovenwoningen voor Maarten de Bruijn aan Achter de Kerk. 

De eerste steen van een huis aan de straat Achter de kerk, gelegd door kleinkinderen Betsy en Maarten de Bruijn. Foto: HT, 16-11-2024

Het is mij niet bekend tot welk jaar Jan de Bruijn (1908-1968) en zijn vrouw Gijsberta Cornelia Boon (1911-1990) de tabakswinkel hebben gerund. Mail mij gerust voor aanvullingen: heidi.timetraveler@gmail.com 

Veel later was schoenenwinkel Bats gevestigd op de hoek Kerkstraat-Achter de Kerk. Het pakhuis erachter was zijn werkplaats en pakhuis, daarachter lang het pakhuis/garage van de firma Verspuij. 

@Heidi Timmer

Bronnen:

• Bevolkingsregister 1898-1920 fam. De Bruijn-Rietveld
• De Gecombineerde, 29-12-1951 (brand in pakhuis Achter de Kerk, eigenaars worden genoemd)
• Diverse krantenberichten, hierboven genoemd
• Facebook-pagina Oud-Leerdam (foto's)
• Wiewaswie.nl
• Wikimedia Commons: Tabakskerverij

Hendrik Theodorus Koppen (1806-1882), wijn- en tabakshandelaar, wethouder en burgemeester van Leerdam

Hendrik Theodorus Koppen ziet het levenslicht op 8 januari 1806 te Hien en Dodewaard. Hij is een zoon van Antonij Koppen, tussen 1797 en 1836 predikant te Hien en Dodewaard, en Huberta van Keijzerswaart.

De net 21-jarige Hendrik Theodorus begint 1 mei 1927 zijn onderneming, een handel in dranken, in Leerdam. Eind 1826 stond er in Leerdam een "huis met kruideniers-affaire en slijterij in wijnen en sterke dranken" te koop. Het zou maar zo kunnen dat door deze advertentie Hendrik Theodorus in Leerdam is beland:

Opregte Haarlemsche Courant 2-9-1826

In Leerdam leert Hendrik Theodorus domineesdochter Christina Johanna kennen. Als hij 26 jaar oud is, trouwt hij op 18 oktober 1832 met Christina Johanna Indeweij.  Christina's vader Dirk Indeweij, gehuwd met Christina Borski, was predikant in Werkhoven, Nederhemert, Noordeloos en tussen 1917 en zijn overlijden in 1847 te Leerdam. 

Opregte Haarlemsche Courant, 24-11-1832

Hendrik en Christina krijgen een groot gezin. In de archieven vond ik de volgende kinderen van Hendrik en Christina: 

1. Christina Hubertha Gerardina (1834-1834)
2. Christina Huberta Gerardina (1835-), gehuwd met Willem Theodorus van Essen
3. Antonie Dirk (1937 - verm. voor 1839)
4. Hubertha Christina (1938-1923), gehuwd met Cornelis Hovens van Heijningen
5. Antonie Dirk (1839-1907), gehuwd met Isaballa Nieuwkerk
6. Dirk Anthonie (1839-1909)
7. Hendrik Theodorus jr. (1841-)
8. Christiaan Johannes (1842-1923)
9. Theodorus Gerardus (1843-1927), gehuwd met Christina Johanna Blaauw
10. Hendrik (1844-1915), gehuwd met Clasina Maria Helene Francoise van de Ven en Maria Anna Charlotta ten Siethoff
11. Gerard (1845-1847)
12. Willem Frederik George Lodewijk (1847-1893), gehuwd met Susanna Catharina van Ditmar
13. Maria Hendrika Gerardina (1848-)
14. Gerard (1850-1925), gehuwd met Aartje Willemina Jacoba van der Voort                        

 

Opregte Haarlemsche Courant 15-2-1834

Bron: CBG.nl

Hieronder het bevolkingsregister Leerdam 1850-1861, de familie Koppen woonde op het toenmalige adres Kerkstraat 46:

Bevolkingsregister Leerdam 1862-1870, de familie Koppen woonde op het toenmalig adres Kerkstraat A. 114.

Hendrik Theodorus wordt groothandelaar, grossier in wijn en tabak genoemd. 

Tussen 1852 en 1856 was H.T. Koppen burgemeester van Leerdam. Eerder was hij ook wethouder.  

Nederlandsche Staatscourant 20-01-1852

 

In zijn functie als burgemeester legde H.T. Koppen in 1856 de eerste steen van de "werkinrichting" aan de Nieuwstraat: 









Utrechtsche provinciale en stads-courant algemeen advertentieblad 26-9-1856


In 1857 viert de familie het 25-jarig huwelijksjubileum:

Bron: CBG.nl

Hendrik was in 1862 medeoprichter en aandeelhouder van de Leerdamse Gasfabriek (zijn zoon Antonie Dirk zou er later boekhouder en directeur worden). 

Op 13 november 1863 wordt onafhankelijkheidsfeest in Leerdam uitgebreid gevierd. De hele stad wordt versierd en ook bij particulieren worden de voortuinen gedecoreerd. Bij de familie H.T. Koppen, op dat moment weer wethouder van de gemeente Leerdam, prijkt "een fraaie illuminatie, insgelijks het borstbeeld van Zijne Majesteit Koning Willem III, omgeven door een prachtig trofee, van oranje en nationale vlaggen". 

Toen het echtpaar Koppen-Indeweij 35 jaar getrouwd was, verscheen er weer een advertentie in de krant: 

Bron: CBG.nl

Bevolkingsregister Leerdam 1870-1880. Het huisnummer aan de Kerkstraat is van 114 gewijzigd in 149. In het bevolkingsregister van 1880-1896 wordt het nummer veranderd naar 204.

In 1871 begint Hendrik Theodor samen met zijn gelijknamige zoon Hendrik Theodorus jr. een VOF met tabakskerverij. De ruwe tabak kwam in grote balen uit Azië en Zuid-Amerika en werd 'uitgeplukt' en 'ingevocht'. Daarna moesten de bladeren drogen op de zolder waarna ze werden versneden. 

De tabakskerverij was gevestigd in het pand wat we nu kunnen als het oude Poorthuys aan de Kerkstraat, achter restaurant het Veerhuys, naast het hofje van Mevrouw Van Aerden. 

De Vijfheerenlanden, 2-7-1871

In 1872 viert de familie Koppen haar 40-jarig huwelijksfeest: 

Nieuwe Gorinchemsche Courant, 20-11-1872

Opregte Haarlemsche Courant 25-11-1872

In 1877 viert H.T. Koppen het feit dat hij 50 jaar geleden, 1 mei 1827 dus, zijn zaken vestigde in Leerdam:

Het Nieuws van de dag 1-5-1877

Het nieuws van de dag 7-5-1877

In 1877 wordt het 45-jarig huwelijksjubileum herdacht:

Opregte Haarlemsche Courant 19-11-1877

Op deze foto uit 1880 staan personeelsleden van de bierbottelarij van H.T. Koppen. 

Het witte pand achter het hek voor de Grote Kerk, rechts, was de slijterij van de familie Koppen.

In dit pand was daarvoor herberg Het Prince Wapen gevestigd. 

De tabakskerverij vestigde zich aan de achterkant hiervan, richting de Nieuwstraat.

Kerkelijke functies vervulde hij ook: zo werd H.T. Koppen in 1878 als kerkmeester herkozen. 

In 1890 richt Hendrik Theodorus met andere prominenten de Leerdamsche Stoomboot Maatschappij op.

In 1881-1882 is er onrust in Leerdam, de drankwet was aangepast terwijl de wethouders zelf drankverkopers bleken.  Koppen vraagt dan zijn ontslag aan. 

Dagblad van Zuidholland en 's-Gravenhage 30-9-1881

Dagblad van Zuidholland en 's Gravenhage, 28-1-1882

Bron foto: Peter van Rooden

Op 6 oktober 1882 overlijdt Hendrik Theodorus Koppen op 76-jarige leeftijd. 

 Het Nieuws van de dag 10-10-1882

                                               

Nieuwe Gorinchemsche Courant, 15-10-1882

Zijn vrouw Christina Johanna overlijdt een jaar later:

Nieuwe Gorinchemse Courant 28-10-1883






Het nieuws van de dag, 27-10-1883

Beiden worden ze begraven op de Oude Begraafplaats aan de Lingedijk.

Zoons Antonie Dirk en Hendrik Theodorus jr. blijven in Leerdam blijven wonen. 

In 1882 staat Hendrik Theodorus jr. met zijn broer Antonie Dirk met andere Leerdammers aan de wieg van de Leerdamsche Bad- en Zweminrichting. 

Antonie Dirk was directeur van de Gasfabriek. Hendrik Theodor zet de drankenhandel en tabakszaak voort.  

De firmanaam H.T. Koppen zou nog lang bestaan en bestaat onder een andere naam nog steeds: slijterij Het Span Moorkoppen die door de familie Terlouw werd voortgezet. Het verhaal hiervan vermeld ik in een volgende blog.

De sigarenhandel werd los van de slijterij voortgezet door de familie De Bruijn. Ook hierover volgt een volgend verhaal. 

Bronnen:

• Bevolkingsregister Leerdam 1839-1847, pag. 52
• Bevolkingsregister Leerdam 1850-1861, pag. 131
• Bevolkingsregister Leerdam 1862-1870, pag. 136
• Bevolkingsregister Leerdam 1870-1880, pag. 179
• Bevolkingsregister Leerdam 1880-1896, pag. 162
• Diverse krantenberichten, genoemd hierboven
• Dominees.nl
• Facebook pagina 'Oud Leerdam' (foto's)
• P.M. van Gent, Leerdam door de eeuwen heen, Ter Haar & Schuijt NV Leerdam, mei 1937, pag. 443 (Onafhankelijksdag)
• Stichting Gazverlichting Maatschappij: genoemd in https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010790334:mpeg21:a0016
• Stichting  Leerdamsche Bad- en Zweminrichting: genoemd in https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB08:000145887:mpeg21:a0011