De synagoge van Leerdam aan de Nieuwstraat 13a (1854-1935)

IN BEWERKING

In deze blog neem ik je mee in een vogelvlucht door de geschiedenis van de Joodse gemeente in Leerdam en het ontstaan van haar synagoge. De basis van dit overzicht wordt gevormd door authentieke krantenberichten, zodat deze blog ook kan dienen als naslagwerk voor wie zich verder wil verdiepen in de Joodse geschiedenis van Leerdam.

Leerdam had in de vroegmoderne tijd een unieke positie: het was een zelfstandig graafschap onder de Oranjes en viel buiten de Republiek. Daardoor gold er een eigen wetgeving en was de stad een toevluchtsoord voor mensen die elders in de problemen waren geraakt – waaronder Joden. Al in 1621 duikt de eerste Joodse inwoner op in de archieven: Levi de Jode, een geldhandelaar.

In de loop van de 17e eeuw groeide de Joodse aanwezigheid in Leerdam langzaam. Ze mochten zich vestigen, werken en trouwen, al golden daar wel strikte regels voor. Joden speelden ook een rol in het economische leven, onder meer via de Bank van Lening. In de 18e eeuw nam de gemeenschap verder toe, mede door migratie uit Middelburg en later Duitsland. Uiteindelijk was de groep zo groot dat in 1784 een officiële regeling voor de Joodse gemeenschap werd vastgelegd – een belangrijke stap in de organisatie van het Joodse leven in Leerdam.

De synagoge

De godsdienstoefeningen van de Leerdamse Israëlitische gemeente vonden eerst plaats in een gehuurde ruimte, een zogenoemde huissynagoge. In 1827 kreeg de gemeenschap een eigen gebouw aan de Nieuwstraat. Deze synagoge bood jarenlang een vaste plek voor gebed en samenkomst. In 1854 werd het oorspronkelijke gebouw vervangen door een nieuw synagogegebouw, dat tot 1935 in gebruik bleef. In dat jaar ging de Joodse gemeente van Leerdam op in die van Gorinchem en verloor het gebouw zijn religieuze functie. Daarna kreeg het pand verschillende bestemmingen, waaronder opslag en bewoning.

Het voormalige synagogegebouw aan de Nieuwstraat 13a is door de gemeente Leerdam aangewezen als beeldbepalend pand. Hoewel het tegenwoordig nauwelijks nog als synagoge herkenbaar is, staat het nog altijd iets verscholen tussen nummer 13 en 15 en vormt het een tastbare herinnering aan de Joodse gemeenschap van de stad.

Architectonisch is het een eenvoudig bakstenen gebouw met een rechthoekige plattegrond en een zadeldak met blauwe pannen. Oorspronkelijk had de synagoge een in- en uitgezwenkte geveltop, vergelijkbaar met die van de Lutherse kerk in dezelfde straat. In de jaren zeventig of tachtig werd deze echter vereenvoudigd tot een tuitgevel.

Aan de lange achtergevel is nog één van de twee spitsboogvensters met roedenverdeling bewaard gebleven. Binnen bevindt zich een houten tongewelf en zijn restanten zichtbaar van de oorspronkelijke spitsboogvensters met gietijzeren en houten traceringen. De galerij is inmiddels verdwenen.

Zoals bij veel Nederlandse synagogen is de bouwstijl sober en verwant aan die van protestantse kerken. Dat is niet verwonderlijk, schreef drs. J.F. van Agt in het Nieuw Israëlitisch Weekblad van 29 september 1976: de voormalige autonome ‘Joodse naties’ waren inmiddels opgegaan in twee Israëlitische kerkgenootschappen die onder het ministerie van Eredienst vielen. En die invloed is ook zichtbaar in de synagoge van Leerdam (1853–1854).

Op deze foto uit 1967 zijn de voor- en zijgevel van de synagoge goed te zien. 

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, februari 1967,
foto Gerard (G.J.) Dukker, 162.730

Exterieur van de voormalige synagoge te Leerdam, inmiddels is de geveltop gewijzigd naar een tuitgevel. 

1987, F304503

Oudere beelden van de buitenzijde zijn zeldzaam, en van het interieur bestaat slechts één bekende foto, vermoedelijk uit de jaren vijftig, toen het gebouw al niet meer als synagoge in gebruik was. 

Binnenzijde voormalige synagoge, 02-1967, foto: G.J. Dukker, Rijksdienst voor het Cultureel Ergoed, doc.nr. 162.731

Voor een indruk hoe een kleine synage er aan de binnenkant uitzag, zie: Dijksynagoge-in-Sliedrecht

Synagoge aan de Varkenmarkt in Dordrecht, de Leerdamse 

synagoge zal iets kleiner en eenvoudiger geweest zijn.

Reg. Archief Dordrecht, 556_2021

Tussen Nieuwstraat 13 (de voormalige godsdienstschool met daarachter de mikwe) en nummer 15 (de woning van de godsdienstleraar) ligt het gebouw verscholen. Vanaf parkeerplaats De Poorterij is de achterzijde van de voormalige synagoge beter zichtbaar.

 

Een reis door de geschiedenis van de Leerdamse synagoge en kehillah:

1796 - Het aantal Joodse inwoners neemt al in de 18e eeuw af. In 1796 wonen er 56 Joodse mensen in Leerdam. 

1804 - Jacob Joseph Pakkerd (1742-1826) en Eleazer Joseph de Vries (1725-1830) vormen het kerkbestuur van de ringsyngoge Leerdam.

1809 - In dit jaar bezoeken 72 mensen de synagoge, maar daarbij zijn inbegrepen personen uit omliggende plaatsen als Asperen, Beesd en Schoonrewoerd. 

1816 - Rond deze tijd vinden de godsdienstoefeningen plaats in een gehuurde zaal (huissynagoge). In 1816 huurden ze "eene kamer voor eene kerk (...) jaarlijks voor 42 guld." Abraham Jacob Blok (1772-1851) is penningmeester. 

1817 - In 1817 koopt opzichter Abraham Jacob Blok eigenhandig een huis in de Nieuwstraat om tot kerk in te richten. Maar de overige gemeenteleden blijken zich bezwaard te voelen, het pand is namelijk te klein en bouwvallig. Burgemeester Theodorus Bijmholt (1767-1833) bemiddelt maar een wezenlijke oplossing komt er niet en de gemeente zit voortdurend krap bij kas. 

1823 - Jacob Isac Haagman (1760-1839) fungeert tot januari dit jaar als koster, schoolmeester en uitdrager. Na een conflict tussen Haagman en de bovengenoemde Abraham Jacob Blok wordt Bloks schoonvader Alexander Mendels voorlezer en huisonderwijzer tot 1823. Maar veel gemeenteleden blijven hun kinderen naar Haagman sturen. 

1824 - Abraham Mozes de Jong (1780-1849) is de nieuwe opzichter van de gemeente. Hij blijft deze functie tot 1844 vervullen. Joseph Jacob Pakkerd (1792-1870) vervult jarenlang achtereenvolgens de fucntie van penningmeester en tussen 1845-1646 die van opzichter. Machiel Abraham Walg (1782-1848) is tussen 1823 en 1844 ouderling.  

1826 - De Joodse gemeente verzoekt niet alleen een financiële bijdrage aan de koning, maar nu specifiek om het bouwvallige 'kerk'gebouwtje te herstellen. Het blijkt door een storm vernield. Het verzoek wordt niet ingewilligd en met hulp van de burgemeester wenden ze zich nu tot de Gedeputeerde Staten. Na veel geduld komt er uit de Provinciale Fondsen 700 gulden ter beschikking in 1828. 

1828 – Op het perceel aan de Nieuwstraat wordt een synagoge gebouwd. De laagste inschrijver voor het bouwtraject is de Leerdamse timmerman Cornelis van Steenis die tekent voor het bedrag van 850 gulden. Om de bouw zo goedkoop mogelijk te houden, worden alle herbruikbare stenen, pannen, hout en ijzerwerk benut van het oude pand. Het kerkgebouw wordt ongeveer 6,5 meter lang. In de oostgevel maakt de aannemer een nis voor de kast (ark) met Thora-rollen. 

Het gebouw krijgt acht ramen, de kap tussen de sparren werd met riet gevuld. Op het dak komen de oude dakpannen. Boven de nok wordt een houten spitsje gemaakt met de stijlen afgedekt met leien. Op de vloer komen Woerdense tegels. Het plafond wordt Berlijns (Pruisisch) blauw geschilderd, de kozijnen binnen worden ook blauw, maar buiten bruin. 

Aan de westzijde van de kerk wordt de Vrouwenkerk gemaakt, boven de ingang, bereikbaar met een trap. De houten vloer rust op blauw gemarmerd geschilderde kolommen. 

Op 7 november 1828 wordt de eerste synagoge ingewijd. 

In de Nederlandse Staatscourant plaatst penningmeester Jacob Joseph Pakkerd een dankbetuiging voor de Gedeputeerde Staten van Zuid-Holland. 

Nederlandsche Staatscourant 19-11-1828

Dagblad van 's Gravenhage 21-11-1828

De synagoge is geen lang leven beschoren. Blom suggereert in 'Joods Leerdam' dat dit mogelijk te wijten was aan de goedkope uitvoering van de bouw, waarbij gerecyclede bouwmaterialen werden gebruikt, of misschien aan gebrekkig onderhoud. 

1842 - De tijd gaat voort en het blijkt dat herstelwerkzaamheden steeds noodzakelijker zijn, maar de Joodse gemeente beschikt niet over de benodigde middelen. Er worden verschillende, uiteindelijk vergeefse, pogingen ondernomen om subsidie te verkrijgen.

Er is een voorlezer actief in de gemeente in de persoon van H. (Hartog?) Scheffer. 

1844 - Joseph Jacob Pakkerd is twee jaar lang opzichter van de gemeente. Met ingang van januari 1845 is de post van voorlezer, onderwijzer en koster open:

Algemeen Handelsblad 21-12-1844

1847 - Er is een wederom een vacature van voorlezer en onderwijzer bij de synagoge in Leerdam:

Algemeen Handelsblad 8-1-1847

Jacob Walg (1816-1889), eerder penningmeester, is drie jaar lang opzichter van de gemeente. Daarna vervult hij weer sommige jaren de fucntie van penningmeester. 

1848 - Men heeft een voorlezer aangenomen en deze wordt bij toerbeurt in huis genomen door zes huisvaders. Maar al eerder genoemd gemeentelid Abraham Jacob Blok weigert dit en men wil van hem daarom een grotere contributiebijdrage vragen maar hiervoor krijgt men geen toestemming. 

1850 - Het gebouw van de mikwe (ritueel badhuis) verkeert in slechte staat en dreigt in te storten. Metselaar Jacobus van Munster verklaart zich bereid om voor 450 gulden een nieuw gebouw te realiseren dat zowel als mikwe als woning voor de voorlezer kan dienen. Hierdoor kan het jaarlijkse huurbedrag van 30 gulden voor de woning van de voorlezer worden bespaard. 

Als onderwijzer wordt in 1850 de heer De Vries genoemd. 

Mikweh, ritueel bad, van de voormalige synagoge aan de Kwekelstraat
in Gorinchem, opgegraven in 2000. Reg. Archief Gorinchem F14098.

1852 - De synagoge dreigt in te storten en herstel is niet langer mogelijk. De kosten voor nieuwbouw worden begroot op 3.193,53 gulden. De Israëlitische gemeente schat in dat ze zelf ongeveer 6 procent kunnen bijdragen (193,53 gulden) en vraagt daarom om een subsidie van 3.000 gulden. De gemeentelijke overheid acht dit bedrag echter niet in verhouding tot het geringe aantal van circa vijftig gemeenteleden. 

Er wordt een circulaire rondgestuurd naar andere Israëlische gemeenten met de vraag steun te betuigen voor de herbouw van de synagoge in Leerdam. Het resultaat stelt teleur, slechts 130 gulden wordt toegezegd. Er volgt de nodige correspondentie en aanpassing van plannen, zo zal de synagoge kleiner moeten worden. 

1850 - Salomon Samuelszn. van Ronkel (1827) is vanaf december Israelitisch onderwijzer in Leerdam. Hij vertrekt naar Hamburg in 1852. 

1852 - Salomon Mozes Schepp (1828-1918) komt in juni 1852 vanuit Eindhoven in Leerdam wonen om te voorzien in de vacature van Israelitisch onderwijzer. Hij vertrekt in mei 1853 naar Schoonhoven. 

1854 - In september 1854 verstrekken de Provinciale Staten een subsidie van 220 gulden en later daarbij nog 675 gulden. 

Uiteindelijk heeft men dus voldoende middelen bij elkaar gekregen. Dankzij een schenking van koning Willem III en de bijdrage van Gedeputeerde Staten hoeft de gemeente uiteindelijk maar 500 gulden te lenen. Een krant schrijft dat men voor de realisatie van de nieuwe synagoge 1500 gulden subsidie krijgt. 

De eerste synagoge wordt vervangen door een nieuw gebouw op dezelfde plek. Architect Wiggelinkhuijzen neemt het tekenwerk op zich. De jonge Eduard Walg (1847-1931) legt de eerste steen.

De synagoge wordt plechtig ingewijd door dr. Philippus Samuelszn. van Ronkel (1829-1890), oudere broer van de bovengenoemde Salomon van Ronkel, die de inwijdingswoorden uitspreekt uit het Bijbelboek Haggai 2:10a: “De heerlijkheid van dit laatste huis zal groter worden dan van het eerste, zegt de Heere der heirscharen en in deze plaats zal Ik vrede geven”. 

Ph. S. van Ronkel ging in 1856 over tot
de protestantse religie.
Bron: SPKK-g00792 (lithografie), Protestantse
portretten van Museum Catharijneconvent
en Vrije Universiteit, Amsterdam

Leydse Courant 22-9-1854

Op de bovenlijst van de Leerdamse synagoge staan de eerste woorden van Psalm 100: "Gaat tot Uw poorten in met lof". Er bevindt zich een rond, gekleurd glas-in-loodraam in de gevel met kruisende glasroeden in de vorm van een Davidsster. (De bovenlijst, het raam en een Joods gebedenboek maken inmiddels deel uit van de gemeentelijke historische collectie).

Het bestuur van de synagoge bestaat onder meer uit opzichter Salomon Jacobszn. Pakkerd (1814-1894), penningmeester Abraham Machielszn. Walg (1814-1890) en ouderling Abraham Daniëlszn. Abrahams (1807-1887). In 1877 was Jacob Walg (1816-1889) secretaris-penningmeester van de gemeente.

1863 - Isaak Simon Hildesheim (1835-1907) wordt in december Israëlitisch onderwijzer in Leerdam. Hij woont met zijn grote gezin aan de Nieuwstraat in Leerdam, naast de synagoge. 

1864 - Als gevolg van een Koninklijk Besluit van 22 april krijgt men een subsidie van 100 gulden. 

1868 - Er is een vacature voor een jongeman die de rol van chazan (voorlezer) en baäl koree (Thoralezer) op zich kan nemen, en daarnaast verantwoordelijk is voor het onderwijzen van kinderen.

 

Nieuw Israelietisch weekblad 3-1-1868

Nieuw Israelietisch weekblad 3-4-1868

1872 - Na de geboorte van Hildesheims zesde kind, een zoon, heeft hij grote moeite om een moheel naar Leerdam te krijgen voor de besnijdenis, wat hem uiteindelijk 25 gulden kost. Dat jaar waren er echter al extra uitgaven geweest, onder andere 100 gulden voor het schilderen van de synagoge en 40 gulden voor het repareren van de wetsrol, waardoor de kas leeg was. Uiteindelijk wordt besloten de helft van het verkregen subisdiebedrag van 50 gulden, dat was ontvangen als onderwijssubsidie, aan Hildesheim te geven. 

1877 - In het Nieuw Israëlitisch weekblad van 17-8-1877 wordt genoemd dat Leerdam een van de gemeentes is die twee wetsrollen in bezit heeft die geschreven zijn in het keurige handschrift van de thoraschrijver de heer A. Wagenaar. 

1879 – De gemeenschap viert het 25-jarig bestaan van de synagoge. De plechtigheid wordt herdacht met een herdenking in de synagoge en daarna een feest in 'Kunstmin'.

Nieuwe Gorinchemsche Courant 25-10-1879

1880 - Godsdienstonderwijzer Hildesheim vertrekt in januari van dit jaar naar Willemsoord om daar kolonievader en godsdienstonderwijzer te worden. Na zijn vertrek komt zijn opvolger, onderwijzer Simon van den Bergh (1847-1916) met zijn gezin in het huis aan de Nieuwstraat 15 wonen. Na zijn vertrek, eind 1880 naar Oss, verhuurt de Joodse gemeente het huis aan derden.

Hierna volgt een benoeming van Wolf Levieszn. Stokvis (1848-1938) maar deze benoemding wordt (waarschijnlijk) niet aangenomen. 

1885 -  Izaak Jozef Hes (1860-1923) is rond deze tijd leraar bij de Israëlitische gemeente van Leerdam. Hij krijgt een benoeming in Woerden in 1885. 

Door mej. Van Gelder wordt een kroon geschonken die bij de synagoge-ingang wordt opgehangen. 

Nieuwe Gorinchemsche Courant 22-3-1885

Nieuwe Gorinchemse Courant 25-6-1885

1886 - J. (Idel?) Weisfeld uit Reichthal (Silezië, huidig Polen) wordt benoemd tot godsdienstleraar. In 1887 heeft hij emigratieplannen naar Amerika en vertrekt hij uit Leerdam. 

Penningmeester Abraham Walg (1856-1933) verhuist naar Utrecht.

Het Vaderland 5-1-1886

Centraal blad voor Israëlieten in Nederland 22-01-1886

Centraal blad voor Israëlieten in Nederland 12-2-1886

Centraal blad voor Israëlieten in Nederland 30-7-1886

Centraal blad voor Israëlieten in Nederland 6-8-1886

Centraal blad voor Israëlieten in Nederland 30-9-1887

Op 4 september 1886 schenkt Meijer Meijer (1847-1931) aan de synagoge van Leerdam een zilveren ner tamied (het eeuwige licht dat traditioneel boven de aron ha-kodesj (ark, kast) met de wetsrollen hangt). 

Centraal blad voor Israëlieten in Nederland 14-10-1887

1887 - Tot godsdienstonderwijzer wordt benoemd als opvolger voor de heer Weisfeld, de heer Hijman Godfried (1868-1940) uit Hoogeveen. Ook deze jonge onderwijzer blijft niet lang. Rotterdam biedt hem nog geen jaar later een hoger salaris en hij vertrekt. De Joodse gemeente van Leerdam bestaat op dit moment uit ongeveer zeven gezinnen.  

Het Vaderland 30-11-1887

De Vijfheerenlanden, 30-9-1888

1889 - Salomon Abraham Witsen (1867-1943) verhuist op 1 februari 1889 van Rotterdam naar Leerdam om hier godsdienstleraar te worden. Hij is getrouwd met een zus van de eerdere godsdienstonderwijzer Izaak Jozef Hes: Helena Hes (1866-1943). 

Nieuw Israëlietisch Weekblad 18-02-1927

De vrouwenvereniging schenkt in september de synagoge vier thora-manteltjes. 

Centraal blad voor Israëlieten in Nederland 25-9-1889

De Vijfheerenlanden, 16-5-1889

Centraal blad voor Israëlieten in Nederland 31-1-1890

1890 - Godsdienstleraar Salomon Abraham van Witsen vertrekt na een verblijf van 13 maanden in Leerdam, naar Woerden.

Het Vaderland 7-2-1890

1893 - Mozes Salomon Lievendag wordt genoemd als Israëlitische onderwijzer. Mogelijk was dit Meier Salomonszn. Lievendag (1867-1935), na 1895 godsdienstonderwijzer te Dordrecht.

1896 - De heer Cohen wordt Israëlitisch onderwijzer in Leerdam. Waarschijnlijk gaat het om Philip Cohen (1866-1936), godsdienstleraar te Schoterland, Woerden en later te Beverwijk. Ook was hij boekhandelaar. 

Algemeen Handelsblad 1-10-1895

De Vijfheerenlanden, 15-8-1896

De heer Cohen moet in 1897 zijn vertrokken uit Leerdam.

1897 - Benoemd tot godsdienstonderwijzer wordt Salomon Bekkers (1877-1943). Zijn levensverhaal beschreef ik al eerder in deze blog.

Rotterdamsch Nieuwsblad 22-9-1897

Nieuw Israelietisch weekblad 22-11-1901

Nieuw Israelietisch weekblad 22-8-1902

Nieuw Israelietisch weekblad 6-2-1903

Achterop deze foto staat 'sjoelfeest Leerdam'. Het is onbekend wanneer de foto is genomen, maar het zou kunnen dat het gaat om het 50-jarig jubileum van de synagoge in 1904. Er staan een aantal in het wit geklede 'bruidjes' op de foto, wat te koppelen is aan het krantenbericht hieronder. De man op de vierde rij van boven, tweede links (met grijs baardje) zou Philippus Heiman Blok (1845-1932) kunnen zijn.
Bron foto: W. Rijneveld via Facebook Oud-Leerdam. 

1904 – Het 50-jarig jubileum van de sjoel wordt groots gevierd op 20 augustus met toespraken en geschenken. De feestcommissie bestond uit de heren Aäron van Gelder (1875-1938), Elias Nieuwendijk (1859-1905), Jacob Salomon Pakkerd (1858-1937) en Jonas van Straten (1860-1941). 

De presidente van de vrouwenvereniging, Johanna Nieuwendijk-van den Bergh (1867-1943), biedt kleedjes voor de bima (het verhoogde platform van waaraf uit de Thora wordt gelezen) en de omoed (de lessenaar van de voorzanger) aan. Haar echtgenoot Emanuel Salomon Nieuwendijk (1867-1943) schenkt vaste kleden en een loper voor de almémor (ander woord voor bima) en de ark (de heilige kast waarin de Thorarollen worden bewaard). Abraham David van Gelder schenkt een koperen 'omheining om de Leer', een koperen omhulsel, mantelbeslag, voor de Thora-rol. Godsdienstleraar Bekkers dankt de gevers en daarbij in het bijzonder de heer Van Gelder voor zijn inzet al meer dan dertig jaar lang. 

De volgende dag, zondag 21 augustus, komt men bij elkaar in de woning van de heer Van Gelder en ook opperrabijn dr. Bernhard Ritter is hierbij aanwezig. Philippus Hijman Blok krijgt als voorzitter van de heerenvereeniging een nieuwe wetsrol aangeboden. Dit is een met de hand geschreven wetsrol (Thora‑rol) uit Vilnius (Wilna, hoofdstad van het huidige Litouwen), een uitzonderlijk mooi en waardevol geschenk. 

’s Middags vindt een plechtigheid plaats in de met tuingroen versierde synagoge. Bij de binnenkomst van de opperrabbijn klinkt koorzang. Na het minchagebed gaan de voorlezer en de dragers, onder gezang, de nieuwe wetsrol tegemoet, die wordt gedragen door de heer Van Gelder. Zij worden gevolgd door een achttal bruidjes, die 'ijverig en kwistig strooien' en een toepasselijk lied zingen. De nieuwe wetsrol wordt vervolgens in de ark (kast) geplaatst. Na een feestrede van de opperrabbijn wordt met het zingen van psalm 150 de dienst besloten.

Daarna volgt een feest in Kunstmin, waar toespraken worden gehouden en voordrachten en toneelstukken worden opgevoerd. Het bal duurt tot laat in de nacht.

Nieuw Israelietisch weekblad 2-9-1904

Nieuwe Gorinchemsche Courant 25-8-1904

De Leerdammer, 6-8-1904

In 1905 aanvaardt Bekkers een benoeming in Uithoorn.

Nieuw Israelietisch weekblad 29-12-1905

Het Vaderland 11-10-1905

Nieuw Israelietisch weekblad 13-10-1905

Nieuw Israelietisch weekblad 17-11-1905

Nieuw Israelietisch weekblad 22-12-1905 en 5-1-1906

Nieuw Israelietisch weekblad 5-1-1906

1906 - Samuël Izaäks (1883-1943) uit Leeuwarden wordt op 26 februari de nieuwe godsdienstonderwijzer. 

Voor het begin van het Mincha-gebed op Parashat Zachor houdt hij een boeiende redevoering, gebaseerd op Jesaja 62 en in verband met Poerim, vanuit het vers: “Mozes zei toen tegen Jozua: Kies voor ons mannen”. Abraham David van Gelder spreekt als nestor de gemeente toe een rede gebaseerd op de tekst: "En Samuel zeide tot Saul: De Heere heeft mij gezonden, dat ik u tot koning zalfde over Israël". (1 Sam. 15:1a). 

Land en Volk 17-3-1906

Nieuw Israelietisch weekblad 16-3-1906

Nieuw Israelietisch weekblad 20-7-1906

Nieuw Israelietisch weekblad 21-12-1906

Centraal blad voor de Israelieten in Nederland 28-12-1906

Samuël Izaäks neemt ook de taak van het ritueel slachten op zich. 

In 1906 zijn er zestien kinderen op de school ingeschreven, onder leiding van onderwijzer de heer Sam Izaäks, en in 1907 groeit dat aantal naar negentien leerlingen. De bestaande school wordt daardoor te klein, en er zijn al lange tijd plannen voor een nieuw gebouw. 

1907 - In januari schenken de damesvereniging (Tiferet Nasjim) en mannenvereniging (Menoret Hame’or) samen een fraaie kachel aan de synagoge. Het geschenk werd aangeboden door Philippus Hijman Blok en dankbaar aanvaard door gemeentevoorzitter Abraham David van Gelder.

Dezelfde vrouwen- en mannenvereniging dragen later dat jaar ook bij aan het nieuwe schoolgebouw naast de synagoge. Het bestaande gebouw was te klein geworden voor de 19 kinderen die er op dat moment godsdienstonderwijs ontvangen. De bouwkosten werden gefinancierd door middel van renteloze voorschotten door gemeenteleden. De schoolbanken werden overgenomen van de openbare school in Leerbroek. 

Het ontwerp wordt gemaakt door gemeentearchitect Willem Carmiggelt en de bouw wordt uitgevoerd door aannemer J.T. Jakobs. In de rechterzijgevel van het pand Nieuwstraat 13 wordt een gedenksteen aangebracht met de inscriptie: “A.D. v. G. – 5667 – 1907”. Deze afkorting verwijst naar Abraham David van Gelder (1844-1913), de voorzitter van de gemeente en is nog steeds zichtbaar in de muur van Nieuwstraat 13. 

De Nieuwstraat. Het schoolgebouw bevindt zich links in de buurt van de twee manen
op het trottoir waarvan een sjouwt met een ladder.

Op 26 mei 1907 wordt de nieuwe godsdienstschool officieel ingewijd. Abraham David van Gelder spreekt hierbij de woorden uit Prediker: "De wijsheid der vrouwen bouwt een huis", vast verwijzend naar het initiatief van de vrouwenvereniging voor de bouwplannen. Dr. Bernhard Ritter spreekt een feestrede naar aanleiding van psalm 30. Samuel Izaäks, de godsdienstonderwijzer, spreekt het slot- en dankwoord. 

De Vijfheerenlanden, 23-1-1907

Centraal blad voor Israëlieten in Nederland 18-1-1907

De Leerdammer, 30-1-1907

Nieuwe Gorinchemsche Courant 10-3-1907

Centraal blad voor de Israelieten in Nederland 29-3-1907

De Leerdammer, 18-5-1907

Nieuw Israelietisch weekblad 24-5-1907

De Leerdammer, 29-5-1907

Nieuw Israelietisch weekblad 31-05-1907

Nieuw Israelietisch weekblad 20-12-1907

Centraal blad voor de Israelieten in Nederland 29-3-1907

1909 - De synagoge ondergaat een grondige renovatie. Op 25 mei 1909, tijdens het Wekenfeest, wordt het gebouw opnieuw in gebruik genomen. Het ziet er “als in nieuw gewaad gestoken” uit. Dit resultaat werd bereikt door zowel het interieur als exterieur te schilderen, uitgevoerd door de Leerdamse schilder Hendrikus Dubel (1838-1911). De banken kregen een donkere eikenfinish, terwijl het plafond lichtgrijs werd geschilderd met marmeren omlijsting. Ook de koperen kroonluchters en andere ornamenten schitterden weer als nieuw. De 'talrijke cadeaus maakten het gebouw nog fraaier'.  

Voorzitter Eleazer van Gelder (1873-1916) van het kerkbestuur benadrukt de verantwoordelijkheden van zowel vrouwen als mannen naar de gemeente toe. Leraar Izaäks houdt een toespraak naar aanleiding van Exodus 19:6, waarin hij de trouw van Ruth aan Naomi als voorbeeld stelt, als spiegel voor de toewijding van de gelovige Israëliet aan G'd. 

Nieuw Israelietisch weekblad 1-1-1909

Nieuw Israelietisch weekblad 4-6-1909

De Leerdammer, 5-6-1909

Nieuw Israelietisch weekblad 17-12-1909

1910 - Onderwijzer Salomon Izaäks gaat ook het godsdienstonderwijs in Vianen verzorgen. 

Abraham Nieuwendijk (1819-1911), 'oom Bram' genoemd door de gemeenteleden, overlijdt op 91-jarige leeftijd. 

Nieuw Israelietisch weekblad 9-12-1910

Nieuw Israelietisch weekblad 13-1-1911

1912 - Een krantenbericht meldt dat sinds de oprichting van de school al 94 aandelen zijn uitgegeven. Dit systeem van aandelen stelt gemeenteleden in staat bij te dragen aan de financiering van de godsdienstschool.

Nieuw Israelietisch weekblad 13-12-1912

1913 - Godsdienstonderwijzer Samuël Izaäks kan niet langer blijven; de gemeente heeft door het wegtrekken van veel mensen weinig geld om een leraar te betalen. Illustratief is dat er in 1913-1914 maar zes jongens en vier meisjes zijn om les aan te geven. Op 5 september 1913 vertrekt hij naar Wageningen. 

Nieuw Israelietisch weekblad 23-5-1913

Nieuw Israelietisch weekblad 4-7-1913

De Leerdammer, 20-8-1913

Er worden advertenties geplaatst voor de vacatures van chazan, rabbi en sjocheet.

Gemeentelid Abraham David van Gelder, manufacturier aan de Hoogstraat, overlijdt op 69-jarige leeftijd. 

Nieuw Israelietisch weekblad 11, 18 en 25-7-1913

Nieuw Israelietisch weekblad 15-10-1913

Nieuw Israelietisch weekblad 22-10-1913

1914 - De synagoge viert in 1914 haar 60-jarig bestaan. Ter gelegenheid hiervan worden verschillende cadeaus door gemeenteleden geschonken. Zo ontvangt de synagoge een fraai stel lopers van een onbekende gever en een set mooie kleedjes van Michiel Izaak Walg (1861-1942) ter gelegenheid van zijn 25-jarig huwelijksjubileum met Elizabeth van Straten (1864-1942). 

De familie Van Gelder biedt een zilveren schild aan als versiering voor de Thora-rol (een Thora-krans), ook bedoeld als 'eerbiedige herinnering aan hun onvergetelijke vader, zaliger nagedachtenis', Abraham David van Gelder (1844-1913).

Nieuw Israelietisch weekblad 16-4-1914

Nieuw Israelietisch weekblad 11-9-1914

Nieuw Israelietisch weekblad 18-9-1914

1915 - Nathan van Leeuwen (1893-1943) wordt de Israëlitische godsdienst-onderwijzer van Leerdam. In september 1915 wordt hem het diploma van Mohel uitgereikt en mag hij ook besnijdenissen verrichten.   

Nieuw Israelietisch weekblad 27-8-1915

 

Nieuw Israelietisch weekblad 7-4-1916

Begin 1917 vertrekt Nathan van Leeuwen naar Den Haag. 

Centraal blad voor Israëlieten in Nederland 12-01-1917

1917 - Salomon (Salo) de Jong (1897-1945) uit Den Haag volgt godsdienstleraar Van Leeuwen op. Hij is chazan in Leerdam en leert voor sjochet. Hij is geliefd vanwege zijn stem, een "fraai geluid op een gevoelvolle en molodieuze wijze'. Hij vertrekt (waarschijnlijk rond 1919) naar Zevenaar.  

Salomon de Jong.
Nieuw Israelietisch weekblad 12-4-1929

 

Salomon de Jong.
Bron: fotoarchief NIW, via het JHM

Nieuw Israelietisch weekblad 2-3-1917

Nieuw Israelietisch weekblad 23-3-1917

In 1918 wordt in de synagoge gaslicht aangebracht ter vervanging van de kaarsen. Ook ditmaal is de damesvereniging de organiserende kracht.

Opnieuw verschijnt er een vacatureadvertentie voor Leerdam, waarin deze keer wordt gezocht naar een baäl tekieá (sjofarblazer) en een hulp-chazan voor Jom Kipoer (Grote Verzoendag).

Nieuw Israelietisch weekblad 8-3-1918

Nieuw Israelietisch weekblad 5-9-1919

1920 - Het schoolgebouwtje aan de Nieuwstraat 13 wordt verbouwd en krijgt de vorm die het nu heeft. Naast de ramen wordt een toegangsdeur geplaatst, een deel van het schoollokaal maakt plaats voor een gang en een trap naar de bovenverdieping. De tussenvloer wordt verlaagd, zodat boven twee slaapkamers ontstaan. De zijramen worden dichtgemetseld, terwijl de mikwe ongewijzigd blijft.

1921 - De Joodse gemeente heeft geen financiële middelen een nieuwe wetsrol aan te schaffen. Het eerder ontvangen exemplaar uit Utrecht wordt in bruikleen gehouden en de gemeente verzoekt om verlenging hiervan; dit wordt toegestaan.

Nieuw Israelietisch weekblad 11-11-1921

1923 - In Nederland wordt grootschalig het zilveren jubileumfeest gevierd ter ere van het 25-jarig regeringsjubileum van Koningin Wilhelmina. In de synagoge werd een feestrede uitgesproken door dr. Meijer de Hond (1882-1943). Er staat vermeld dat de heer M. Breemer uit Amsterdam deze periode op de feestdagen de taken als chazan waarneemt. 

1925 - Gemeentelid Philippus Hijman Blok wordt 80 jaar en dit wordt feestelijk gevierd in de synagoge. "Zoolang Blok in ons kehillo is, zoolang heeft ons 'sjoeltje' niets te vreezen", citeert Van Gelder een uitspraak van zijn vader. 

Nieuw Israelietisch weekblad 28-9-1923

Nieuw Israelietisch weekblad 4-9-1925

De locatie van de synagoge op een luchtfoto uit 1925

1926 - Begin 1926 neemt Samuel Hamme (1894-1941), leraar en voorzanger, 'na enige tijd' afscheid van de gemeente Leerdam, 'waar hij zich zoo thuis had gevoeld', om naar Winterswijk te vertrekken. 

Samuel Hamme. Bron: Felix Archief

Nieuw Israelietisch weekblad 5-2-1926

 Centraal blad voor Israëlieten in Nederland 22-1-1926

Nieuw Israelietisch weekblad 14-12-1928

Het blijkt moeilijk een opvolger voor chazan Hamme te vinden, waarna opperrabbijn dr. Bernhard Ritter bemiddelt. De heer Kropveld uit Rotterdam stelt zich in 1926 daarop belangeloos beschikbaar als godsdienstleraar. Hij verzorgt ruim drie jaar lang iedere zaterdag een dienst in Leerdam. In 1929 moet hij zijn werkzaamheden echter beëindigen, omdat deze niet langer te combineren zijn met zijn overige taken.

Mogelijk ging het om ir. Joël Kropveld (1897-1945), leraar en schooldirecteur. Maar zeker is dit niet, omdat het krantenbericht suggereert dat de heer H. Kropveld in Leerdam was komen wonen. 

Centraal blad voor Israëlieten in Nederland 24-06-1932

Nieuw Israelietisch weekblad 8-3-1929

 

1929 - Het pand aan de Nieuwstraat 13, het schoolgebouw met de mikwe, wordt opnieuw verbouwd naar ontwerp van architect Carmiggelt. De eerder aangebouwde keuken naast de badruimte aan de achterzijde wordt vergroot, evenals de bovenverdieping.

De Leerdammer Jacob de Vries (1893-1944), die in het dagelijks leven manufacturier en handelsreiziger is, gaat het godsdienstonderwijs verzorgen. Hij woont aan de Meent 32 en Markt 10 (het pand wat nu modewinkel STIJL is aan de Markt 3). 

Nieuw Israelietisch weekblad 3-1-1930

Nieuw Israelietisch weekblad 2-5-1930

Nieuw Israelietisch weekblad 16-10-1931

Nieuw Israelietisch weekblad 17-6-1932

1932 - Het kerkbestuur krijgt vergunning om het pand Nieuwstraat 15 (de voormalige onderwijzerswoning) te verbouwen; de keuken wordt vergroot en er wordt een trap naar boven geplaatst. 

Gemeentelid Philippus Hijman Blok (1845-1932) overlijdt op 87-jarige leeftijd. 

Terugloop van de gemeenschap

De Joodse gemeenschap in Leerdam is historisch gezien altijd al klein geweest. Rond 1809 telde de stad de hoogste geregistreerde Joodse bevolking, met ongeveer 69 inwoners, waarna het aantal in de loop van de 19e eeuw schommelde tussen de 50 en 60 personen. Maar in de vroege 20e eeuw neemt het aantal geleidelijk af: in 1930 zijn er nog maar 16 Joodse inwoners en in 1935 nog maar zes. De meeste gezinnen vertrekken naar grote steden als Rotterdam, Utrecht, Den Haag en Amsterdam. 

Sluiting van de synagoge (1935)

1935 - Op 1 december 1935 wordt de laatste dienst in de synagoge van Leerdam gehouden. De reden is droevig maar praktisch: de Joodse gemeente was dusdanig in zielental verminderd dat er geen minjan (een quorum van tien volwassen halachisch Joodse mannen) meer was, waardoor het houden van reguliere erediensten onmogelijk werd. 

Onder de gezinnen die Leerdam in de loop der jaren verlaten, bevinden zich onder meer de families Van Gelder, Walg, Nieuwendijk en Van Straten. In 1935 verlaat ook Jacob de Vries, die tot dat moment belangrijke taken binnen de gemeente had vervuld, de stad. Door zijn vertrek nam het aantal overgebleven gemeenteleden verder af, waardoor het niet langer mogelijk was om reguliere gebedsdiensten te houden zoals dat vroeger nog wel gebeurde.

Dat het ontbreken van een minjan al langere tijd een probleem was, blijkt uit een interview met rabbijn Drukarch in het Nieuw Israëlietisch Weekblad van 6 oktober 1987. Hij vertelt daarin dat hij vroeger met zes andere jongens tijdens de feestdagen naar Leerdam reisde om voor de drie Joodse gezinnen die daar woonden toch een minjan te kunnen vormen.

 

Dr. A.B. Davids,
Huijgens Instituut

Tijdens de afscheidsdienst, die wordt bijgewoond door alle gemeenteleden, leden van de kerkenraad van Gorinchem en vele niet-Joodse inwoners van Leerdam, spreekt opperrabbijn dr. Aäron Barend Davids (1895-1945) een Ngoleinoe, afscheidspreek. Vertrekkend vanuit de woorden Wajehte Binsouang Hooroun wijst hij erop dat het overbrengen van de Sifrei Torah (de heilige wetsrollen) niet zomaar kan gebeuren, maar dat het een plechtige gebeurtenis is die diepe herinneringen en gevoelens oproept. Wel benadrukt hij dat de sluiting van de synagoge niet moet worden gezien als een teken van verval van het Jodendom, want elders worden juist nieuwe geopend.

De dienst wordt afgesloten met het zingen van Jigdal en Adoun Ngoulom. Aansluitend worden de Sifrei Torah (de heilige wetsrollen) plechtig uit de synagoge gedragen om per auto te worden overgebracht naar de synagoge in Gorinchem. 

Met dit moment komt een einde aan een lange periode van Joods leven in Leerdam. Zowel de archieven als de liturgische objecten gaan over naar Gorinchem, waardoor het oude bedehuis in Leerdam uiteindelijk verlaten achterblijft.

Centraal blad voor Israelieten in Nederland 24-06-1932

De Leerdammer, 16-11-1935

 

Nieuwsblad (voor Gorincheme e.o.) 6-12-1935

De Leerdammer, 30-11-1935

In De Leerdammer van 5 december 1935 wordt uitgebreid verslag gedaan van de indrukwekkende laatste dienst. 

 

Het Nieuw Israëlietisch Weekblad bericht ook over het einde van de Leerdamse synagoge en neemt ook de tekst over van 'De Leerdammer' over, die een kort historisch beeld van Joods Leerdam, van vroegste vermeldingen tot de steeds kleiner wordende gemeenschap rond 1935 schetst:

Nieuw Israelietisch weekblad 6-12-1935

Nieuw Israelietisch weekblad, 13-12-1935

De vroegere rabbi Sam Izaäks blikt in een ingezonden brief terug op de tijd dat hij in Leerdam werkte. Hij noemt het joods Leerdam van rond 1910 'een mooi Joodsch killetje' met 'een goede Joosche geest' en geeft een interessante terugblik op het Joodse leven in Leerdam: 

Nieuw Israelietisch weekblad 20-12-1935

1937 - Alle bezittingen van de Leerdamse Joodse gemeente gaan officieel over naar de Nederlandsche Israëlitische Gemeente van Gorinchem. Hieronder vallen ook de synagoge en de woningen aan weerszijden daarvan: Nieuwstraat 13 aan de linkerzijde en Nieuwstraat 15 aan de rechterzijde. Beide huizen zijn al geruime tijd verhuurd aan derden; nu wordt ook de synagoge verhuurd. 

In het Centraal blad voor Israëlieten in Nederland van 17-3-1937 wordt vermeld dat de Seforiem (religieuze boeken) door het voormalig kerkbestuur van Leerdam in bruikleen zijn gesteld aan de op 14 maart 1937 nieuw gestichtte gemeente Beth Tephilla Hammerkaz aan de Walenburgerweg in Rotterdam.

Deze Rotterdamse synagoge overleeft het bombardement. Het is mij niet bekend of er soms nog Leerdamse Seforiem bewaard zijn gebleven.

De synagoge in Gorinchem wordt in januari 1941 vernield door NSB’ers en Duitse soldaten. 

De Gorcumse synagoge na de plundering in 1941

Na herstel van de synagoge en een jubileumviering in 1942 volgt de deportatie van de Joodse gemeenschap, waarna de synagoge wordt gesloten; slechts enkelen overleven de oorlog. Het gebouw wordt in 1958 gesloopt en religieuze objecten, zoals de wetstafelen en omerborden, komen in het Joods Museum terecht.

houten wetstafelen uit de voormalige synagoge van Gorinchem

3D Reconstructie van de synagoge te Gorinchem, gemaakt door rabbijn Izzy (Tal van Kekem)

1938 - Aannemer Cornelis Huibert Adrianus van Meeuwen (1911-1974) wordt de eerste huurder van de voormalige synagoge in Leerdam. Na het verkrijgen van een bouwvergunning begin 1938 realiseert hij een nieuwe toegang tot de synagoge, die voortaan dienstdoet als werkplaats, vaak ook aangeduid als berging. Er wordt een nieuwe toegang in de noordgevel gemaakt, zodat je vanuit de steeg direct het gebouw in kunt rijden. 

Na Van Meeuwen huurt voerman Aart Pieter Kool (1884-1974) de voormalige synagoge voor 2,50 gulden per week. A.P. Kool had een 'stalhouderij en sleeperij, handel in koloniale waren en brandstoffen; hij is een broer van Teunis Kool van de 'eerste Leeerdamse autohandel en verhuurinrichting'. 

1944 - Tijdens de Tweede Wereldoorlog moet Kool op grond van een besluit van burgemeester Willem van Leer plaatsmaken voor een andere huurder. In het voorjaar van 1944 wordt dit de firma Gebr. Ames. Hun pand aan de Kerkstraat was aangewezen voor de reparatie van auto’s van de Wehrmacht. De eigen werkplaats wordt daardoor in gebruik genomen als opslagruimte, zodat men moest uitkijken naar een andere werkplaats; dit wordt de synagoge. Het portaaltje van de voormalige synagoge wordt afgebroken door de Dienst van Openbare Werken en Ames betaalt een huur van 50 gulden per half jaar.

In december 1944 zijn er plannen om de synagoge in te richten als centrale keuken, maar uiteindelijk gebeurt dit in het gymnastieklokaal aan de Noordwal. De synagoge wordt nu gebruikt als opslag voor groenten en aardappelen. Ames kan de werkplaats daardoor niet meer gebruiken, terwijl er wel kosten zijn gemaakt voor de aanleg van licht en water. Volgens burgemeester K. Mielart moeten eventuele vergoedingen maar met de verhuurder worden geregeld. Op 22 december 1944 wordt het gebouw in beslag genomen, waardoor Ames er geen toegang meer heeft. Deze situatie duurt tot 11 augustus 1945. Vanaf 13 augustus kan Arie Pieter Kool weer gebruikmaken van het gebouw.

1946 - Op 18 juni 1946 brengt een vertegenwoordiger van de Centrale Commissie voor Oorlogsschade der Joodsche Gemeenten in Nederland een inspectie in Leerdam. Hij noteert dat het gebruik van de synagoge als stalling misschien niet toelaatbaar is, maar dat dit al voor de oorlog was besloten. In de synagogemuur zit een scheur boven het raam. Nieuwstraat 13 wordt als goede woning beoordeeld, terwijl bij Nieuwstraat 15 schade aan de zijmuur is ontstaan door het naastgelegen gebouwde pakhuis van Firma Van de Lustgraaf. De gemeente Gorinchem krijgt het advies de schade met de firma te regelen. De conclusie is dat hier geen sprake is van oorlogsschade aan Joods bezit in Leerdam.

1949 - De joodse gemeente Gorinchem verkoopt de drie Leerdamse panden. Op 25 juli 1949 sluit zij een verkoopovereenkomst met huurder A.P. Kool, die voor 8.000 gulden eigenaar wordt van het perceel en er tot zijn overlijden in 1974 woont.  

1954 - De voormalige synagoge wordt rond 1955 gebruikt als opslag, werkplaats en draaierij van metaalconstructiebedrijf C. Spruyt & Zn., Cornelis Spruijt (1897-1987) en zijn zoon Simon (1920). 

De Gecombineerde, 11-9-1954

Saneringsplan Gemeente Leerdam.
Kwaliteitskaart bebouwde kom, maart 1958. RAZU.

Binnenzijde voormalige synagoge, 02-1967, foto: G.J. Dukker,
Rijksdienst voor het Cultureel Ergoed, doc.nr. 162.731

Daarna fungeerde de synagoge als schuur en garage bij het huis ervoor. In 1977 staat het te koop:

De Gecombineerde, 29-10-1977

De Gecombineerde, 9-12-1978

Autorijschool De Haas gebruikte Nieuwstraat 15 een periode als theorieleslokaal.

Later komen Nieuwstraat 13 en de synagoge in handen van dezelfde eigenaar, die de gebouwen met elkaar verbindt en de synagoge tot woonruimte maakt. Aan de zuidzijde wordt een balkon aangebracht. 

_________________________________________

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden de twee laatste Joodse inwoners van Leerdam gedeporteerd en vermoord. Over hen schreef ik eerder twee blogs: Rebecca (Betje) Blok (1876-1942) en haar schoonzus Jansje Blok-Meijer (1881-1942). 

Daarnaast werden ook vele voormalige inwoners van de stad slachtoffer van de Holocaust. 

Onder hen bevonden zich de volgende godsdienstleraren die ooit de Joodse kinderen van Leerdam onderwezen en vaak ook als chazan (voorzanger) actief waren in de synagoge: 

• Salomon Abraham van Witsen (1867–1943 te Auschwitz)
• Samuël Izaäks (1883-1943 te Auschwitz)
• Salomon Bekkers (1877–1943 te Sóbibor)
• Nathan van Leeuwen (1893–1943 te Auschwitz)
• Salomon de Jong (1897-1945 'dodentrein' te Tröbitz) 
• Jacob de Vries (1893-1944 in Midden-Europa)

________________________________________

Een paar tastbare herinneringen aan het Joodse erfgoed zijn bewaard in onze gemeentelijke collectie:

De Gecombineerde, 8-8-1964

De Gecombineerde, 29-6-1968

Meer informatie over de Leerdamse Joodse begraafplaatsen vind je hier:  https://www.dodenakkers.nl/utrecht/leerdam-joodse-begraafplaatsen

Bronnen:

• Bevolkingsregister 1897-1920 Leerdam, fam. De Vries-Walg.
• Bevolkingsregister Den Haag (gezinskaarten), fam. De Jong-Eppenheim. 
• Blom, Teunis, Joods Leerdam, vier eeuwen Joodse geschiedenis (2017).
• Dam, René ten, "Leerdam - Joodse begraafplaats" (laatst aangepast 20-2-2024). via Dodenakkers.nl/utrecht/leerdam-joodse-begraafplaatsen.html, geraadpleegd 24-12-2025.
• Gent, P.M. van, Leerdam door de eeuwen heen, (1933), pag. 252-257.
• Groningen, Catharina L. van, De Vijfheerlanden met Asperen, Heukelum en Spijk (1989), pag. 333.
• Foto's: Facebook pagina Oud-Leerdam met dank aan D. Kruyshaar.
• Gijswijt-Hofstra, M., Wijkplaatsen voor vervolgden. Asielverlening in Culemborg, Vianen, Buren, Leerdam en IJsselstein van de 16de tot eind 18de eeuw (1984), pag. 116, 216. 
• Koeman-Poel, G.S., Een synagoge op het kruispunt van de winden (De Joden van Winschoten) 1750-1942 (Winschoten, 2002), pag. 64-65, 212.
• Krantenberichten, geraadpleegd via Delpher.nl, RegionaalArchiefGorinchem.nl en RAZU.nl.
• "Leerdam", Joods Erfgoed Rotterdam, geraaadpleegd 20-12-2025.
• Spaans-van der Bijl, T, "Enkele aspecten van drie eeuwen Joods leven in Leerdam" in: Misjpoge nr. 1 1992 (pag. 12-20) via Adoc.pub, geraadpleegd 24-12-2025.