Architect Jetze Janzen gaf het Laantje van Van Iperen extra allure met een charmante, karakteristieke villa, gebouwd ergens tussen 1915 en 1919.
Het pand kenmerkt zich door zijn sfeervolle uitstraling en de markante rieten kap, wat bijdraagt aan het landelijke karakter van de woning. Opvallend zijn de speels geplaatste vensters in diverse vormen die het geheel een expressief en ambachtelijk karakter geven.
 |
'In den Bongerd' Foto: Gerard Dukker, februari 1988. Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 268.353 |
Een opvallend element is het vijfhoekige raam (vijfhoek, pentagoon) aan de voorzijde van de villa. Dit verwijst naar de theosofische overtuigingen van degene de hoogstwaarschijnlijk opdrachtgever was voor de bouw van de villa: Petrus Marinus (Marijn) Cochius, directeur van de glasfabriek.
Het uitgangspunt bij de hoeken van het raam was waarschijnlijk een pentagram, een vijfpuntige ster. In de theosofie staat het pentagram symbool voor de mens als microkosmos en voor de harmonie tussen geest, materie en kosmos. De theosofie stelt dat ware schoonheid gebaseerd is op universele, kosmische geometrische vormen zoals vierkanten, cirkels en driehoeken.
Als theosoof (vanaf 1 september 1902 was Cochius lid (nr. 22088 van loge Unattached (Adyar) te Leerdam) en vrijmetselaar was Cochius onder andere vicaris-generaal van de Vrije Katholieke Kerk, oprichter van de St. Michaelsstichting, lid van de Orde van de Ster in het Oosten en leider van de Praktisch Idealisten Associatie. Hij hield zich onder andere bezig met de leer van Krishnamurti.
 |
| Bart Peizel (1887-1974), portret van P.M. Cochius in vrijmetselaarspose, 1928, olieverf op doek, hoofdcollectie Glasmuseum. |
De theosofie ontstond aan het eind van de 19e eeuw, in een periode waarin mensen zich losmaakten van traditionele religies en nieuwe manieren zochten om kennis en inzicht te verwerven. De Nederlandse tak, de Theosofische Vereeniging Nederlandsche Afdeeling, werd op 14 mei 1897 in Amsterdam opgericht, voortgekomen uit de in 1875 in de VS gestichte Theosophical Society, later gevestigd in Adyar (India). De leer richt zich op het vinden van een gemeenschappelijke kern tussen wetenschap, filosofie en religie, verwerpt dogma’s en hanteert het motto: “Geen godsdienst boven waarheid.”
Er zijn aanwijzingen dat de bouwstijl Amsterdamse School is beïnvloed door de theosofie, waarvan bijvoorbeeld ook Berlage, De Bazel en Lloyd Wright aanhangers waren. Onder de ontwerpen van iemand als De Bazel zat een slim meetkundig systeem verborgen, gebaseerd op de gulden snede (5:8); schoonheid kwam immers voort uit een duidelijke geometrische ordening. Binnen de Amsterdamse School kwam er ook aandacht voor organische vormen. Gebouwen krijgen een vorm bepaald door de natuur, door bomen, planten of organische structuren.
Ook deze villa vertoont stijlkenmerken van de Amsterdamse School, zoals de voordeur met rondboog en de zorgvuldige detaillering. De woning is opgetrokken met houten delen en voorzien van een rietgedekt schilddak dat elegant over de gevels buigt. Voor de vloer en wanden van de hal en badkamer van de woning aan het Laantje van Iperen gebruikte men grijs en diepblauw graniver (steenglas), een product dat de Glasfabriek sinds 1921 op de markt bracht, op initiatief van directeur Cochius (zie de achtergrond van Cochius' portret, gemaakt door Bart Peizel). Waarschijnlijk behoorde villa In den Bongerd dus tot een van de eerste huizen waarin ze werden verwerkt. Architect Janzen was de eerste die goede toepassingen met graniver wist te maken.
Karel Wasch (directiesecretaris van de Glasfabriek, schrijver en ook theosoof) noemt drie andere uitgevoerde graniver-ontwerpen van Janzen: de vloer van een jaarbeursstand, gevlamd zwartgroen naast crèmig-geel. Een schoorsteenmantel (voor de Ideal Home Exhibition in 1923 in Londen) opgebouwd uit kleine stukjes in donkere tint, lijkend op een mozaïek. En de vloer voor een Centrale in de kleuren geel en groen. Het huis bezit Vitrica glas-in-lood, ontworpen door Andries Copier.
Villa 'In den Bongerd' was oorspronkelijk slechts 26 vierkante meter groot. Het laantje waar het aan lag, werd genoemd naar de bewoners van boerderij 'Lingesigt' rond 1880-1913: Jan en zijn zus Aantje van Iperen. Het huis ligt vlakbij de villa's langs de Lingedijk: 'Lingesigt' (b.j. 1912) en 'Prana' (b.j. 1914) en 'De Vischkom' (b.j.1928).
De ontwerper van villa "In den Bongerd"
In 1916 volgde hij Bernard Thöne op als directeur van de Maatschappij tot Exploitatie van Onroerende Goederen "Leerdam".
Janzen toonde al vroeg vernieuwende ideeën. In 1918 ontwierp hij voor een prijsvraag een vooruitstrevende, compacte keuken met een ingebouwde ijskast, vuilniskoker en centrale stofzuiginrichting. In 1920 won hij een prestigieuze prijsvraag van het genootschap Architectura et Amicitia voor een woning met een minimaal verbruik aan warmte, licht en kracht. Zijn ontwerp trok ook internationaal de aandacht.
In 1923 ontwierp hij een graniver schouw voor de 'Ideal Home Exhibition' in Londen, een jaarlijkse beurs voor binnenhuisarchitectuur. Janzen werd gezien als een van de vooruitstrevende jonge architecten van zijn tijd en werd, samen met Wils, Oud en Rietveld, uitgenodigd om zijn werk op tentoonstellingen in Duitsland te presenteren.
In 1924 ontwierp Janzen vierkante glazen bouwstenen voor de Glasfabriek, die onder de merknaam Vera Lux op de markt werden gebracht door de firma Emile Sanders - door Sanders zelf uitgebreid met een sterkere driehoeksvariant. Deze stenen in Leerdam gefabriceerd zijn in tal van bouwwerken verwerkt, ook in verschillende gevels in Leerdam. De Vera-lux GS 9 vind je in de gevels van Hoogstraat 27, Fonteinstraat 2 en 4, Meent 9 en 11 en Nieuwstraat 62. Vaak wordt ten onrechte aangenomen dat Berlage deze glazen bouwstenen ontwierp.
In 1925 werd door Janze in het Noorderkoor van de Grote Kerk van Leerdam een galerij gebouwd en een bijbouw ernaast. Het kostte f. 6040,49.
Jetze Janzen trouwde in 1922 met Hendrika Catharina Bruinsma (1890), onderwijzeres en later hoofd van een openbare lagere Montessorischool. Samen kregen zij in 1927 een dochter: Johanna Catharina.
Een ander ontwerp van J.W. Janzen is: Buitenplaats Strypemonde in Rockanje (1937-1938).
Aan het eind van zijn loopbaan realiseerde Jetze Willem Janzen twee van zijn meest markante ontwerpen: het kantoorgebouw voor Aramco en dat van de Hollandse Bank Unie, beide gelegen in Den Haag.
 |
| Algemeen Handelsblad 5-12-1957 |
De bewoners van villa "In den Bongerd"
Wellicht is de eerste bewoner van de door Janzen ontworpen villa aan het Laantje Marie Lambertine Fleddérus geweest. Zij werd geboren op 5 juni 1886 in Den Haag als dochter van Cornelis Fledderus (die rijksbetaalmeester was en werkte bij het departement van Financiën) en Aletta Anna van Kesteren.
 |
| De Leerdammer, 6-9-1919 |
Tijdens haar verblijfsperiode 'In den Bongerd', gelegen aan het rustige Laantje van Van Iperen, voltrok zich een tragische gebeurtenis.
Op een vrijdagavond, 3 oktober 1919, keerde Marie Fledderus huiswaarts vanaf de Witglasfabriek waar zij werkte. Bij aankomst viel haar direct iets op: de deur van de woning stond open. En van haar dienstmeisje, de 17-jarige Aafje Flieger, was geen spoor te bekennen.
Binnen in huis leek alles stil — té stil. Pas in de tuin ontdekte Marie het levenloze lichaam van Aafje, voorover in de waterput. De waterkan lag naast de put, en op Aafjes hals waren blauwe plekken zichtbaar.
De omstandigheden waren raadselachtig. De put was klein en ondiep, nauwelijks geschikt om zomaar in te vallen. De autoriteiten begonnen dan ook een uitgebreid onderzoek. Toch luidde de uiteindelijke conclusie: een noodlottig ongeval.
 |
| De Vijfheerenlanden, 11-10-1919 |
 |
| Advertentieblad 10-10-1919 |
 |
| De Leerdammer, 11-10-1919 |
 |
| De Gecombineerde, 23-1-1971 |
In het boekje “Kent u ze nog… de Leerdammers” is Marie Fledderus afgebeeld op foto 66.
In 1922 vertegenwoordigde zij samen met glasfabriekdirecteur Marijn Cochius Nederland op de Eerste Internationale Conferentie voor Industriële Welfare-werkers. Centraal stond daar de gedachte van een ‘nieuwe orde’, met bijzondere aandacht voor het geestelijke, zedelijke en lichamelijke welzijn van de arbeiders. Ook de organisatie van arbeid en de verfijning van productie waren belangrijke thema’s.
Marie Fledderus vertrok in 1925 naar Den Haag. De heer Gerrit van der Giessen volgde haar op. Fledderus werd een bekende Nederlandse sociaal hervormer en onderzoeker. Samen met Mary Van Kleeck stond zij aan het hoofd van het International Industrial Relations Institute, dat later opging in de Russell Sage Foundation. Zij speelde een voortrekkersrol in de ontwikkeling van het vakgebied arbeidsverhoudingen in Europa.
 |
Het Rotterdamsch Parool 6-9-1966 |
De volgende bewoners van "In den Bongerd" zijn de bekende Leerdamse glasontwerper Andries Copier en zijn echtgenote Do Matthijsen geweest. Ook zij moeten enige affiniteit gehad hebben met de theosofische beweging, gezien het feit dat Do Matthijsen privé-onderwijzeres was geweest van de kinderen van de families Cochius en Burgers - en hun huwelijk werd voltrokken in de St. Raphaël Kapel (huiskapel van de fam. Cochius, onder hun woonhuis 'Lingesigt').
De Copiers laten het kleine huis 'In den Bongerd' vergroten (het was immers maar 26 m²). Ze betrekken in 1929 met hun oudste zoon het huis.
 |
| De Leerdammer, 25-5-1929 |
Op 5-1-1935 staat genoemd in De Leerdammer dat M.J. Verberne vanuit Amsterdam zich vestigt op het Laantje van Iperen 64. In de krant van 3-4-1935 staat dat zij weer vertrekt naar de Amsterdamse Kalverstraat. Wellicht was zij een dienst- of kindermeisje bij de familie Copier.
In december 1935 verhuist de familie Copier met hun vier kinderen naar het grotere huis wat de naam 'Lingetuin', ('Lingestein' of 'De Vischkom') draagt en waar hun jongste zoon zou worden geboren. Huize 'De Vischkom' aan de Lingedijk 32 was ontworpen door architect A.P. Smits voor glasfabriekdirecteur-ingenieur H.L. Copijn.
'In den Bongerd' is ook bewoond geweest door de familie L.J. Durkstra-Bouman. Durkstra was in Leerdam bekend als 'oubaas' of 'hopman' van de padvinderij en zijn echtgenote was 'akela' in 1951.
 |
| De Gecombineerde, 24-3-1951 |
In elk geval tussen 1951 en 1961 hebben de Durkstra's in de villa gewoond, daarna vertrekken ze naar Den Bosch.
M. Laupman zou zich volgens De Leerdammer van 21-10-1961 in oktober 1961 gevestigd hebben aan het Laantje nr. 64.
In De Geombineerde van 16-8-1966 staat dat in augustus 1966 R.M. Ernstein vanuit Eindhoven is gaan wonen in de villa.
De rustieke sfeer rond het Laantje van Van Iperen is in de loop der jaren grotendeels verdwenen. Waar de markante villa vroeger nog in een open en groene omgeving stond, is inmiddels bebouwing verrezen. De villa wordt nu omgeven door nieuwere huizen, waardoor de oorspronkelijke setting sterk is veranderd.
Toch weet deze villa met haar charmante uitstraling nog altijd een vleugje van de oude sfeer vast te houden.
 |
| Bron: Google Maps |
Bronnen:
- Aardweg, H.P. van den (red.), Persoonlijkheden in het Koninkrijk der Nederlanden in woord en beeld (1938) via Resources Huijgens.knaw.nl.
- As, H. H. J. van “Bouwen als geestelijk bezigzijn: Het 'geldpakhuis' van Alberts en de theosofische 'Amsterdamse School'” in: Reformatorisch Dagblad, 8 augustus 1992, 19. https://www.digibron.nl, geraadpleegd 18-9-2025.
- Bax, Marty, Het web der schepping: theosofie en kunst in Nederland van Lauweriks tot Mondriaan, 2004, pag. 512.
- Blom, Teunis, Bewaarde Schoonheid (2011), pag. 163.
- Dankers, Joost en Jos van der Linden, Samensmeltend glas (2001), pag. 45.
- Gemeente Amsterdam Stadsarchief. "Theosofie”, 17 april 2020. https://www.amsterdam.nl/, geraadpleegd 18-9-2025
- "Jetze Willem Janzen", RKD, Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis.
- Koldeweij, Eloy, Over de vloer. Met voeten getreden erfgoed. Waanders Uitgevers. Zwolle/ Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten, 2008, pag. 368-369.
- Mackay, Ian, "Emile Sanders" (glazen bouwstenen) geplaatst op glassian.org, geraadpleegd 7-8-2025.
- Gesprek met de heer Engelbert van Santen over het vijfhoekige raam (Leerdam, 18 september 2025).
- Gent, P.M. van, Leerdam door de eeuwen heen, pag. 184, 314 en 343.
- Hermans, Taco, "Glazen bouwstenen", in: Michiel van Hunen, Historisch metselwerk, pag. 73.
- Hinte, Ed van, en Timo de Rijk. 2006. Wereldverbeteraars: 100 jaar idealen in glas. De glazen eeuw. Leerdam: Nationaal Glasmuseum, pag. 37-39, 45. Hiervan afgeleid ook: “Wie was… P.M. Cochius.” Theosofia 2: 80–82. https://www.theosofie.nl/tijdschrift/edities/2008/2/Wie%20was.pdf
- Krantenberichten, hierboven genoemd, geraadpleegd via Delpher.nl of RAZU.nl.
- Nationaal Glasmuseum, 'Wereldverbeteraars: 100 jaar idealen in glas', samenvatting geplaatst in Theosofia 2: 80–82, "Wie was… P.M. Cochius”, https://www.theosofie.nl/tijdschrift, 2008, geraapleegd 20-9-2025.
- Oever, Maarten van den, "De democratie is dood, wen er niet aan (1)" in: Apache, 4 september 2018. https://apache.be/, geraadpleegd 18-9-2025.
- Reenen, W.G. van, "Bouwsporen (4)" gepubliceerd in HVL 31e jrg, nr. 98 / februari 2012, gepubliceerd op Historische Vereniging Leerdam.
- 'Scouting Hagemans', https://nl.scoutwiki.org/Scouting_Hagemans, geraadpleegd 13-10-2025.
- Temminck, Joan en Laurens Geurtz, Copier Compleet, pag. 31-32 en 503.
- Theosofische Vereniging Nederland, “Het embleem van de Theosofische Vereniging.” Theosofie.nl. https://www.theosofie.nl/tvn-info/wat-is-theosofie/embleem/, geraadpleegd 19 september 2025.
- Wasch, K., Een rijk leven: over leven en werk van Karel Wasch, 2001, pag. 15.
- Wasch, K.J.H., Glas en Kristal, 1924, pag. 45-46.
- Wasch, K.J.H. en N.V. Glasfabriek ‘Leerdam’, vijftig jaar glasindustrie: gedenkboek uitgegeven ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan der N.V. Glasfabriek 'Leerdam’, voorheen Jeekel, Mijnssen & Co. te Leerdam, 1928, pag. 9, 19.
- Wikipedia, Mary Fleddérus.
