De Zeppelin boven Leerdam: een historisch beeld onder de loep (1929)

 

Tegenwoordig kunnen we met AI in een handomdraai beelden maken die bijna niet van echt te onderscheiden zijn. En met fotobewerkingsprogramma's voeg je eenvoudig mensen, gebouwen of andere luchten toe aan je foto. 

Maar ook vroeger konden mensen al verrassend creatief omgaan met beelden. Met schaar, lijm, retoucheerpenseel en donkere kamer ontstond een soort Photoshop avant la lettre. Pas was ik bij de tentoonstelling FAKE! vroege fotocollages en fotomonotages in het Rijksmuseum en heb daar mooie voorbeelden van gezien. 

Fotomontage was in de eerste helft van de twintigste eeuw een populair middel om bijzondere of spectaculaire beelden te maken. Een Zeppelin boven een stad of dorp sprak natuurlijk enorm tot de verbeelding. Van Leerdam bestaan ook twee van dit soort foto's. 

Zijn het unieke opnamen van een historisch moment, of zijn we getuige van een knap staaltje vroege beeldbewerking? Laten we die foto's eens goed bekijken...

Foto 1: Leerdamse watertorens met de Zeppelin

Op de foto hierboven staan twee Leerdamse watertorens. Dat was maar heel kort het geval: alleen in 1930 stonden de oude en de nieuwe watertoren naast elkaar. Kort nadat de nieuwe watertoren was opgeleverd, werd de oude afgebroken.

Toen ik bedacht dat de Zeppelin eind 1929 – terwijl de nieuwe watertoren al grotendeels gereed moet zijn geweest – over Utrecht had gevlogen, begon ik te hopen dat deze foto weleens echt zou kunnen zijn.

De Graf Zeppelin was in 1929 wereldnieuws. In augustus maakte het luchtschip een historische reis in Europa. Op 13 oktober van dat jaar vloog het voor het eerst spectaculair over Nederland en verstoorde alom de zondagsrust. De vlucht zorgde voor grote opwinding en haalde overal de krantenkoppen.

Nieuwsgierig geworden dook ik in de regiokranten van die week. Ik vond een bericht, geschreven met een verwijzing naar een van de eerste Nederlandse stripverhalen: De luchtreis van de Pegasus: Wonderlijke avonturen van Meneer Van Emmen en zijn reisgenooten.

Uit dit bericht blijkt dat er honderden mensen op de dijken stonden om een glimp op te vangen van het grote luchtschip. Maar de Zeppelin was vanuit Leerdam maar heel in de verte te zien, op minimaal 20 kilometer afstand... De foto toont juist een opvallend laag vliegende Zeppelin.

De Leerdammer, 16-10-1929

 

De Drie Provinciën 18-10-1929

Nieuwe Gorinchemse Courant 19-10-1929

Dus helaas, de foto lijkt toch echt een trucage-foto!

Foto 2: De Leerdamse haven met Zeppelin

Op deze foto zien we de Zuidwal met een Zeppelin erboven.

Allereerst viel mij op dat de Zeppelin exact hetzelfde is afgebeeld als op de vorige foto. De belichting, de kijkhoek en zelfs de kleinste details zijn identiek. Dat is wel erg opvallend. 

Daarnaast roept de scène zelf vragen op. Als de Zeppelin werkelijk boven de Zuidwal had gehangen, zou je verwachten dat de kade vol nieuwsgierige mensen stond. In plaats daarvan is er niemand die omhoog kijkt. De schipper en koetsier lijken onverstoorbaar voor zich uit te staren. Dat maakt de foto op zijn minst verdacht.

Doorslaggevend is dat de foto ook zónder Zeppelin blijkt te bestaan:

Wel is de montage bijzonder vakkundig uitgevoerd. Zo blijft de mast van het luchtschip netjes vóór de romp zichtbaar, waardoor de bewerking verrassend overtuigend oogt. Het laat zien hoeveel aandacht er aan de fotomontage is besteed. 

In De Leerdammer wordt de Zeppelin-tocht uitgebreid beschreven:

De Leerdammer, 16 oktober 1929

De Zeppelin vloog dus wel een rondje rondom de Utrechtse Dom: 

Gezicht op de Domkerk en de Domtoren (Domplein)
te Utrecht; vanuit het zuiden met in de lucht het luchtschip
Graf Zeppelin. 13-10-1929. Cat.nr. 82108, Utrechts Archief

Heeft de Zeppelin dan nooit boven Leerdam gevlogen?

Dat is zeker niet uitgesloten. Maar de foto's die hier zijn afgebeeld, zijn in elk geval niet tijdens die gelegenheid gemaakt. Daarvoor zijn er simpelweg te veel aanwijzingen dat de Zeppelin later aan de foto is toegevoegd. 

In De Gecombineerde van 13 augustus 1966 schrijft de museum-conservator van 't Poorthuys: 

"De laatste keer dat een luchtschip boven Leerdam vloog, was in 1932. Het was het luchtschip „Graf Zeppelin”, genoemd naar de bouwer van deze eerste Duitse luchtschepen. De „Graf Zeppelin” meerde in Rotterdam aan op het vliegveld „Waalhaven”. De opstijging van dit luchtschip was een grote gebeurtenis. Door de N.V. Vereenigde Leerdamsche Bootmaatschappijen werd hiervoor op zaterdag 18 juni een boottocht naar Rotterdam georganiseerd. De tocht ging met het stoomschip „Leerdam II”, met vertrek ’s morgens om 10 uur vanaf de Grote Steiger. Het schutten in Gorinchem duurde echter zo lang, dat men daar pas om 12.45 uur buiten de Waterpoort kon vertrekken. De kosten van de retourbiljetten Leerdam–Rotterdam bedroegen f 2,-. ’s Middags om ongeveer 6 uur zou de „Graf Zeppelin” opstijgen. Om dit schouwspel te kunnen zien, ging men niet van boord; voor de „Leerdam” was door de Rotterdamsche Luchtvaartmaatschappij een speciale, gereserveerde plaats op het water aangewezen."

Ik vond hierover onderstaand krantenbericht in 'De Leerdammer', waaruit ik wederom concludeer dat de Zeppelin niet boven Leerdam vloog die dag... 

De Leerdammer, 22 juni 1932