Gebouw "Kunstmin": van 'Openbare school no. 1' tot bioscoop City theater

 

Generaties kinderen leerden er lezen en rekenen. Daarna vulden toneel, muziek en film de zalen. 

Een oud schoolgebouw werd 'Kunstmin’ en was jarenlang een belangrijk cultureel centrum van Leerdam. 

Gebouw "Kunstmin” was oorspronkelijk de eerste openbare school. Van het bijbehorende schoolmeestershuis is bekend dat het werd gebouwd in 1782. Het schoolgebouw, dat wellicht uit diezelfde tijd dateert, bestond uit drie klaslokalen. (Bron: P.M. van Gent, die gebruik maakte van het dagboek van A. de Wit).

Ongeveer een eeuw lang deed "Kunstmin” dienst als school. 

Dan wordt in 1873 tussen de Bergstraat en Nieuwstraat een nieuwe openbare school met negen lokalen gebouwd. Dit schoolgebouw werd op 30 april 1875 officieel geopend door burgemeester Vogelenzang en het schoolhoofd, de heer Jan Fabries:

Opregte Haarlemsche Courant 4-5-1875

 

Na de verhuizing van alle schoolkinderen naar de nieuwe Nieuwstraatschool in 1875 stond het oude schoolgebouw leeg. Het gebouw krijgt dan een cultuurfunctie en gaat 'Kunstmin' heten. 

 

Nieuwe Gorinchemse Courant 24-9-1879

Advertentieblad 4-10-1878

In 'Kunstmin' vinden talloze activiteiten plaats: van vergaderingen en lezingen tot uiteenlopende uitvoeringen, optredens en andere bijeenkomsten. Sport-, toneel- en muziekverenigingen vonden er onderdak voor hun doordeweekse repetities en weekendoptredens. Elke week stond aangekondigd in de lokale krant welk optreden, concert en/of film het komend weekend in 'Kunstmin' kon worden bezocht. 

Oudere inwoners spraken in de jaren 1930 nog weleens over 'kemedie in de oude school', waarmee ze bedoelden dat er een voorstelling plaatsvond in 'Kunstmin'. (Bron: P.M. van Gent).

Jammer genoeg heb ik geen oude foto van 'Kunstmin' kunnen vinden, behalve deze twee hieronder, waarop rechts - voor het poortje wat leidt naar de school - een klein stukje van het onderwijzershuis staat afgebeeld:

De Nieuwstaat, tegenover de oude Rooms-Katholieke Kerk.

Het poortje leidde naar Kunstmin.

Wat fragmenten uit de geschiedenis van 'Kunstmin':

Op 26 september 1883 organiseerde Leerdam in zaal Kunstmin een groot liefdadigheidsfeest voor de slachtoffers van de Krakatau-ramp in Nederlands-Indië. Er was een bazar met zo’n 650 objecten, muziekoptredens, een toneelstuk en een optreden van een 'verklede Javaan' die in het  Maleis het publiek bedankte. De opbrengst bedroeg circa 400 gulden plus 200 gulden aan toezeggingen, wat in huidige waarde neerkomt op vele duizenden euro’s. Een typisch 19e-eeuws voorbeeld van lokale solidariteit met mensen in de Nederlandse koloniën.

De Vijfheerenlanden, 7-10-1883

In 1893 was er een liefdadigheidsconcert - gegeven door bariton Abraham Fabries (zoon van het schoolhoofd) en zangvereniging Euterpe:

De Vijfheerenlanden, 16-12-1893

Rond 1894 mochten bij regenachtig weer producten van de weekmarkt (boter, kaas en eieren) in 'Kunstmin' worden verkocht. Het gebouw was dus nog steeds eigendom van de gemeente Leerdam. 

Er werd in datzelfde jaar 1894 een "vereeniging Kunstmin" met leden en donateurs opgericht:

De Leerdammer, 29-12-1894

De Leerdammer, 7-11-1903

 

De Leerdammer, 7-11-1903

De Leerdammer, 27-4-1910

 

De Leerdammer, 15-3-1911

De Leerdammer, 26-4-1911

 

De Leerdammer, 21-6-1911

Tijden de mobilisatieperiode rond 1914-1916 werd gebouw 'Kunstmin' in beslag genomen door de militairen. Het ging dienst doen als distributiekantoor en kazerne.

Sinds 1915 worden er bioscoopfilms gedraaid in 'Kunstmin'. 

De Leerdammer, 20-10-1915

Uit een gemeenteraadsvergaderingverslag blijkt dat 'Kunstmin' voor een periode van 10 jaar aan de 'vereeniging Personeelsbelangen der Glasfabriek' is verhuurd. 

De Leerdammer, 12-3-1919

 

De Leerdammer, 19-1-1921

De Leerdammer, 5-3-1921

 

De Leerdammer, 2-2-1921

In 1921 staat de verkoop van het gebouwencomplex 'Kunstmin' op de gemeenteraadsagenda. Het jaar daarop gaat het gebouw vermoedelijk over in particuliere handen.

In 1923 wordt de zaal van 'Kunstmin' gerenoveerd, G. de Meun uit Amsterdam houdt aanbesteding voor de realisatie van het het verbouwplan getekend door architect Willem Carmiggelt jr.:

De Leerdammer, 17-3-1923

 

De Leerdammer, 28-3-1923

Tussen 6 en 8 maart 1928 werd de A.L.M.E.T.-middenstandstentoonstelling gehouden in 'Kunstmin' en het vlakblij gelegen 'Tavenu'. 

In 1935 wordt J. de Reuver genoemd als exploitant van de bioscoop 'Kunstmin'. 

De Leerdammer, 16-1-1935

Filmapparatuur 'Kunstmin' (bron: beeldbank HVL)

De Leerdammer, 23-2-1935

De Leerdammer, 7-8-1935

Als L.S.V. "Voorwaarts" in 1935 45 jaar bestaat, wordt dit groots gevierd in een rood-wit versierde zaal van 'Kunstmin', Het gebouw was lange tijd een locatie waar veel feesten en jubilea werden gehouden.

Feest bij LSV 'Voorwaarts', 3 februari 1937 in Kunstmin in de Nieuwstraat.
Foto: F. Copier via FB Oud-Leerdam.

In 1953 verkoopt J. de Reuver 'Kunstmin'. Het adres Nieuwstraat 51 wordt van de nieuwe eigenaar: N.V. 'City-theater' . 

De Gecombineerde, 9-5-1953

  

De Gecombineerde, 20-6-1953

De Gecombineerde, 5-9-1953

 

De Gecombineerde, 20-10-1953

De Gecombineerde, 24-10-1953

120788 Saneringsplan Gemeente Leerdam.
Kwaliteitskaart bebouwde kom, maart 1958. RAZU.nl

De Gecombineerde, 25-2-1964

De Gecombineerde, 5-12-1964

Foto: B. Jansen via FB Oud-Leerdam

Links de ingang van City theater.

Het pand van Kruis IJzerwaren is ernaast gevestigd.

Na jarenlang films te hebben vertoond, sloot bioscoop City-theater in 1983 zijn deuren.

De Gecombineerde, 13-10-1983

In 1989 is de voormalige bioscoop de locatie van 'Willem's discount'. 

In de jaren '90 wordt de 'achterzijde' van de bioscoop (Achter de Kerk) verbouwd tot glas-galerie:

De Vijfheerenlanden, 28-8-1996

The Old Triangle, café.

Voorzijde, Nieuwstraat.

Samen met winkel 'Hocus Pocus' er rechts naast

maakt dit deel uit van 'Kunstmin'.

Achterzijde, Achter de Kerk.

Helemaal rechtsboven was het raam van de foyer van de bioscoop.

De rechter zijde van het witte pand was jarenlang

uitgaansgelegenheid 'Tio Pepe'

en is nu verenigingsgebouw 'De Kandelaar'.

Bronnen:

• Diverse krantenberichten, gevonden via RAZU.nl.
• Foto's via Facebook-pagina Oud-Leerdam.
• Gent, P.M., Leerdam door de eeuwen heen, (1933), pag. 37, 416, 530.
• Zie ook: https://hvl.collectiebank.nl/beeldbank/start/archieven12?fc=browse&query=kunstmin

Tabakskerverij en sigarenmagazijn H.T. Koppen & Zn. van Maarten de Bruijn (1872-1938)

In mijn vorige blog vertelde ik over Hendrik Theodorus Koppen, die in 1827 op 21-jarige leeftijd zijn wijnhandel in Leerdam startte. 

In 1871 richtte hij samen met zijn zoon, Hendrik Theodorus Koppen jr., een vennootschap op en breidde hij uit met een tabakskerverij. 

In 1893 wordt een woonhuis verkocht wat vroeger sigarenfabriek was, aan de zuidzijde van de Kerkstraat naast het veerhuis waar op dat moment J.L. van Vliet woonde. Zou dit het Poorthuys zijn geweest? 

De Vijfheerenlanden, 25-3-1893

Op deze oude foto zien we de Kerkstraat van Leerdam met rechts (achter het hekwerk wat voor de Grote Kerk stond) de slijterij van Koppen. Daar rechts achter was vanaf 1908 de tabakskerverij gevestigd.

In 1908 krijgt H.T. Koppen jr. vergunning om een tabakskerverij en drogerij achter de kerk te bouwen. 

De Leerdammer, 23-5-1908

Nieuwe Gorinchemsche Courant 7-3-1909

De Leerdammer, 17-12-1910

De ruwe tabak kwam in grote balen uit Azië en Zuid-Amerika en werd 'uitgeplukt' en 'ingevocht'. Daarna moesten de bladeren drogen op een droogzolder. 

Daarna sneed of "kerfde" men de bladeren fijn met speciale messen of machines. De gesneden tabak werd verder verwerkt tot producten zoals pruimtabak, sigaren of pijptabak. In kleine werkplaatsen of kerverijen gebeurde dit grotendeels met de hand, hoewel mechanisatie langzaam zijn intrede deed. Het beroep 'tabakskerver' vereiste vakmanschap. 

De tabakskerverij in Leerdam zal niet al te grootschalig zijn geweest maar werd verkocht in de brede regio.

Kleurenlitho door A de Ker, uitgeverij Gordinne 1894 - 1959, Rijksmuseum

Tabakskerverij, Streekmuseum De Roode Tooren, Doesburg, 2022, foto via Wikimedia Commons.

Waarschijnlijk rond 1910 neemt Maarten de Bruijn de tabakshandel van H.T. Koppen jr. over. Maarten was geboren op 17 april 1872 in Hoornaar in het gezin van Willem de Bruijn en Jannigje van Veen. Hij trouwt op 26 mei 1904 met de Meerkerkse Elizabeth Rietveld en ze krijgen samen een dochter Jannigje en een zoon Jan. 

De naam van de onderneming blijft ongewijzigd: "H.T. Koppen & Zn." 

De Leerdammer, 5-2-1916

De courant, 29-3-1916

De Leerdammer, 21-4-1928

In 1929 is het feest in huize De Bruijn-Rietveld, ze vieren hun 25-jarig huwelijk:

De Leerdammer, 18-5-1929

De 5 Rivieren 26-8-1935

In 1935 verhuist de firma H.T. Koppen en Zoon naar de Fonteinstraat. (Schoenmaker Bats vestigde zich in het hoekpand van de Kerkstraat/Achter de Kerk).

De Leerdammer, 24-8-1935

De 5 Rivieren, 30-11-1935

In 1937 kreeg het sigarenmagazijn en de tabakskerverij aan de Fonteinstraat 16 een telefoonaansluiting:

De 5 Rivieren, 20-8-1937

In 1938 overlijdt Maarten de Bruijn, eigenaar van 'H.T. Koppen & Zoon, tabakskerverij, grossie in tabaksfabrikaten en aanverwante artikelen, Achter de Kerk 9'. Zoon Jan de Bruijn zet de zaak voort. 

De Leerdammer, 20-9-1938

De Leerdammer, 15-11-1938

In 1939 bezoeken 'Sint en Piet' de winkel van Koppen's tabak. 

(Disclaimer: het onderstaande krantenartikel is afkomstig uit een andere tijd en weerspiegelt op geen enkele wijze de waarden en normen die we vandaag de dag nastreven. Het gebruik van bepaalde termen en omschrijvingen kan pijnlijk en ongepast overkomen. Dit bericht wordt gedeeld als onderdeel van een klein historisch onderzoek).

De Leerdammer, 2-12-1939

In 1943 - tijdens de Tweede Wereldoorlog - moesten alle Leerdamse radio's ingeleverd worden op de locatie van de  tabakskerverij, voorheen H.T. Koppen & Zn., aan het adres Achter de Kerk 9. 

Dagblad van Rotterdam 18-5-1943

Achter de Kerk, de plek waar de tabakskerverij van H.T. Koppen & Zn. ooit was gevestigd:

Bron foto's: Gemeente Leerdam, 5 en 7 mei 1964, Regionaal Archief Zuid-Utrecht

Rond 1938 ontwierp architect Willem Carmiggelt jr. het pakhuis met bovenwoningen voor Maarten de Bruijn aan Achter de Kerk. 

De eerste steen van een huis aan de straat Achter de kerk, gelegd door kleinkinderen Betsy en Maarten de Bruijn. Foto: HT, 16-11-2024

Het is mij niet bekend tot welk jaar Jan de Bruijn (1908-1968) en zijn vrouw Gijsberta Cornelia Boon (1911-1990) de tabakswinkel hebben gerund. Mail mij gerust voor aanvullingen: heidi.timetraveler@gmail.com 

Veel later was schoenenwinkel Bats gevestigd op de hoek Kerkstraat-Achter de Kerk. Het pakhuis erachter was zijn werkplaats en pakhuis, daarachter lang het pakhuis/garage van de firma Verspuij. 

@Heidi Timmer

Bronnen:

• Bevolkingsregister 1898-1920 fam. De Bruijn-Rietveld
• De Gecombineerde, 29-12-1951 (brand in pakhuis Achter de Kerk, eigenaars worden genoemd)
• Diverse krantenberichten, hierboven genoemd
• Facebook-pagina Oud-Leerdam (foto's)
• Wiewaswie.nl
• Wikimedia Commons: Tabakskerverij