Hoogstraat 11–13: drie generaties De Wit

In deze blog ga ik op zoek naar de bewonersgeschiedenis van het pand Hoogstraat 11–13.

Het huis is een zogenoemd langshuis: een traditioneel boerderijtype waarbij woonruimte en bedrijfsruimte (zoals stal en schuur) in de lengterichting achter elkaar liggen, onder één doorlopend dak. Hoewel dit huis in de stad ligt, had het toch de opzet van een langshuis, met een woonruimte rechts en een bedrijfsgedeelte links, beide onder één doorlopend dak. Dit type indeling kwam ook in stedelijke omgevingen voor bij ambachtslieden en kleine bedrijven.

Hoogstraat 11-13 hoorde eens bij elkaar maar is inmiddels gesplitst in twee woonadressen. 
Het is een mooi beeldbepalend pand, bekleed met wit geverfd blokpleisterwerk
met houten drie- en vierruitsramen. Het heeft jaren gefungeerd als belastingkantoor.
De foto is gemaakt in 1988.

De eerste bekende eigenaar is de in Den Haag geboren Abram Albertuszn. de Wit (1798-1848), timmerman in Leerdam.  Hij was gehuwd met Elizabeth Frederiksdr. van Zee (1800-1835) en rond 1825 was het pand in zijn bezit. Het perceel liep toen door tot de Zuidwal. 

Algemeen Handelsblad 21-08-1848

Abrams zoon Frederik de Wit (1822-1851) werd geboren in Herwijnen. Hij werkte ook als timmerman en bewoonde hetzelfde pand, toen geheten Hoogstraat 25 in Leerdam. Op 10 september 1845 trouwde hij met Heiltje van Weelden in Leerdam. Het paar kreeg vier kinderen: Jacobus Abram (1845–1903), Gijsbert Johan (1848), en twee keer een Albertus Johannes (1849 en 1851), die beiden op jonge leeftijd overleden. Frederik overleed zelf op 28-jarige leeftijd in Leerdam.

Abrams kleinzoon en Frederiks zoon Jacobus Abram de Wit (1845-1903) was geboren in Leerdam. Hij werkte als kantoorbediende en klerk bij de "Witglasfabriek”, waar hij deel uitmaakte van het leidinggevend personeel samen met H. van Meeuwen, J. Driessen, C. Nortier (directeur), C.J. Gundlach en J. Ph. de Raat.

Het kantoorpersoneel van de witglasfabriek
(glasfabriek voorheen Jeekel, Mijnssen en Co.)
zoals dat omstreeks 1896 poseerde voor de fotograaf.
Zittend vlnr: H. van Meeuwen (baas van de pakkerij),
J.Ph. de Raat, A. van Leer, J.A. de Wit en J. de Hartog.
Daarachter staand: J.A. van Leer, D. Jacobs en A.H. Kouwenberg.

Het bijzondere is dat Jacobus A. de Wit twee reizen maakte naar de Verenigde Staten, waarvan de eerste op 22 november 1871 begon. Eind 1876 keerde hij terug naar Nederland. Op 17 april 1877 vertrok hij opnieuw vanuit Vlissingen naar Amerika. Zijn persoonlijke brieven die hij schreef tijdens zijn reizen zijn bewaard gebleven en vormen een belangrijke bron over zijn ervaringen maar geven ook veel feiten weer over de Leerdamse gemeenschap. De precieze reden voor zijn reizen is onbekend, wellicht overwoog hij emigratie. Maar hij kwam tot twee keer terug naar Leerdam en op 11 november 1881 trouwde hij in Leerdam met Adriana Kouwenberg. 

Samen kregen zij meerdere kinderen: Fredrika Willemina Cornelia (1882–1883), Fredrika Willemina Kornelia (1884–1890), Adrianus Hendrikus Cornelis (Janus) (1886), Heiltje Marrigje (1889) en Cornelis Jacobus Abram (Cor) (1892).

De Vijfheerenlanden, 3-1-1891

De Leerdamsche Courant, 30-1-1892

Bouwkundige Aalt van Leer besteedde op donderdag 8 maart 1894 de verbouwing van een dubbel woonhuis aan wat eigendom is van de heer J.A. de Wit. In mei volgt er - vast samenhangend met de verbouwing - een boedelverkoop bij de familie J.A. de Wit. 

De Leerdammer, 28-2-1894

De Leerdammer, 9-5-1894

Op 20 april 1894 legt de oudste zoon, de dan zeven jaar oude Adrianus  Hendrikus Cornelis (Adrianus of Janus genoemd) de eerste steen in de muur. Deze steen bevindt zich nog steeds aan de achterzijde van het adres Hoogstraat 13. 

In 1894 vieren Jacobus en Adriana met hun kinderen Adrianus, Heiltje en Cor hun 12½ jarig huwelijk:

De Leerdammer, 5-5-1894

Jacobus overleed op 14 augustus 1903, op 57-jarige leeftijd te Leerdam.

De Leerdammer, 15-8-1903

De Leerdammer, 8-4-1903

Na het overlijden van J.A. de Wit volgt er opnieuw een boedelverkoop. Wellicht gaat weduwe Adriana bij een van haar kinderen wonen? 

Links zit Adriana de Wit-Kouwenberg,
omringd door haar (klein)kinderen. Foto: Familysearch.

In 1942 overlijdt Adriana de Wit-Kouwenhoven in Den Haag.

Haagsche Courant 29-06-1942

De familie A.H.C. (Adrianus/Janus) de Wit woonde waarschijnlijk vanaf het overlijden van zijn vader, of wellicht al eerder, in het pand aan de Hoogstraat. Janus was procuratiehouder bij de glasfabriek en hij woont op nummer 13. Wellicht werd het adres op nummer 11 als kantoor gebruikt. 

Adrianus was procuratiehouder bij de Glasfabriek. Daarnaast was hij kerkvoogd, ambtenaar van de burgerlijke stand en voorzitter van het Rode Kruis. 

De Leerdammer, 12-7-1911

 

In 1911 trouwde hij met Adriana Hendrika (Riek) van den Hoek. Janus en Riek kregen zes kinderen: Adriana Jacoba (Jeanne), Gerritje Adriana Cornelia (Gep), Jacobus Abram (Koos), Heiltje Margaretha, Cornelis en Adrianus Hendrikus Cornelis (Jos). Heiltje Margaretha overleed op jonge leeftijd.

De Leerdammer, 2-7-1919

De Leerdammer, 15-9-1923

In de collectie van de beeldbank van de HVL bevindt zich deze foto van de Hoogstraat 13. Het is niet bekend wie er precies op de foto staan, maar het zouden de kinderen De Wit kunnen zijn. De eerste steen is goed zichtbaar, boven het hoofd van het zittende meisje. 

Tussen 1923 en 1936 woonde de familie de Wit-van den Hoek op het adres Tiendweg 5. 

Zij verhuurden vanaf die tijd, zoals lijkt uit onderstaande advertentie het woonhuis aan de Hoogstraat 11-13 aan derden: 

De Leerdammer, 8-8-1925

De Leerdammer, 23-4-1930

De Leerdammer, 16-12-1931

De Leerdammer, 30-12-1939

De Gecombineerde,

7-12-1948

De Gecombineerde, 20-2-1964

De Gecombineerde, 14-3-1968

De Gecombineerde, 10-2-1977

De Lingestreek, 25-2-1982

Jan Sikkens (1936) en zijn vrouw Feikje werden later eigenaar van Hoogstraat 13. Jan Sikkens werkte als schilder en kunstenaar.

De Gecombineerde, 29-4-1983

De Gecombineerde, 14-7-1983

Bronnen:

• Bevolkingsregister 1850-1861: Familie De Wit-Van Weelden, Hoogstraat 25
• Bevolkingsregister 1897-1920: Familie De Wit-Kouwenberg, Hoogstraat 11
• Bevolkingsergister 1897-1920: Familie De Wit-Van den Hoek, Hoogstraat 13
• Blom, Teunis, Bewaarde schoonheid (2010), pag. 9
• "Jan Sikkens' via RKD research

IJsclub 'IJsvermaak' (1908-1992): drie generaties schaatsliefde

 

Net als zoveel andere Nederlanders waren ook de Leerdammers van oudsher een schaatslievend volk. Zodra vorst en ijs hun intrede deden, trok men massaal het ijs op. Op sloten, de stadsgrachten en de Linge werd gereden, gespeeld en gemeten wie het snelst was. 

"IJsvermaak te Leerdam. De Veer Poort te Leerdam."
Prentmaker: Philippus van der Schley, naar tekening van: Jan de Beijer.
Ca. 1739-1817 

Er werden in Leerdam dan ook regelmatig schaatswedstrijden georganiseerd door de Leerdamsche Sportvereeniging en IJsclub "De Vijfheerenlanden".

De Vijfheerenlanden, 17-1-1891

De Leerdammer, 14-1-1893

De Leerdammer, 14-1-1893

De Leerdammer, 21-1-1893

De Leerdammer, 27 -11-1895

De Vijfheerenlanden, 30-11-1895

Op woensdagavond 15 januari 1908 wordt dan eindelijk een echte 'eigen' ijsclub in Leerdam opgericht onder de naam "IJsvermaak”. De vereniging start met twintig leden en een jaarlijkse contributie van één gulden. Het eerste bestuur bestaat uit Aalt van Leer als voorzitter, Hermanus Gerardus Scherrer als secretaris, Cornelis Kruijt als penningmeester en Hermen Driessen en Huibert van Meeuwen als commissarissen. Op 14 februari 1908 werd de vereniging koninklijk goedgekeurd. 

Het plan is om de ‘tweede spoorput’ achter het station uit te graven, zodat deze in de winter kan worden gebruikt als ijsbaan. Hiervoor wordt een renteloze lening uitgegeven van 500 gulden, verdeeld in aandelen van 5 gulden. 

De Vijfheerenlanden, 18-1-1908

De Leerdammer, 18-1-1908

De Vijfheerenlanden, 7-11-1908

De Leerdammer, 1-1-1909

De Leerdammer, 18-11-1911

De Vijfheerenlanden, 5-10-1912

De Vijfheerenlanden, 17-1-1914

De Vijfheerenlanden, 24-1-1914

'Aurora' luisterde de schaatsbaan op, ze staan opgesteld achter het station.

Deze foto van de Spoorput laat duidelijk zien hoeveel riet er in de zomer langs de oevers groeide.

In februari 1926 komt er een tweede Leerdamse ijsclub bij: 'Door Wilskracht Sterk (DWS)'. 

De Leerdammer, 27-2-1926

Nieuwe Gorinchemse Courant 31-12-1926

De Maasbode 2-2-1929

In 1929 dreigde ijsclub 'IJsvermaak' , vast tegen gevolge van de concurrentie, ontbonden te worden maar dankzij de inspanningen van J.P. Verhagen werd de ijsclub behouden. Het ledenaantal nam in de jaren '30 weer toe. Na de Tweede Wereldoorlog bloeide de vereniging weer op. 

De Leerdammer, 16-12-1933

De Leerdammer, 10-1-1934

In 1935 begon men met de verbetering van de verbindingsweg, de Schaikseweg, tussen Leerdam en Schoonrewoerd. De bij de werkzaamheden vrijgekomen grond werd gebruikt om de Spoorput bij het station te verkleinen. De ijsbaan is hierna dus een stuk minder breed. 

De 'spoorput' 

In 1936 is er een feestavond vanwege het 10-jarig bestaan van ijsclub D.W.S: 

De 5 Rivieren 27-2-1936

Dagblad van Rotterdam 14-1-1942

Militairen op de schaatsbaan tijdens de
mobilistatiewinter 1939-1940

Bij het 40-jarig jubileum van 'IJsvermaak' in 1948 lijkt concurrerende ijsclub D.W.S. 'van de baan'. 

Voor het jubileum, op donderdag 26 februari 1948, werd een feestavond georganiseerd in Tavenu, die goed werd bezocht. Voorzitters en oud-leden werden geëerd, en het programma bestond uit zang, dansen door het gezelschap Arnoldy, een goochelact van Mr. Brochino en humoristische sketches. De avond werd afgesloten met populaire liedjes en een verloting met mooie prijzen.

De Gecombineerde 28-2-1948

De Gecombineerde, 26-7-1958

Het clubgebouwtje (links op de foto) moest op last van de gemeente

worden afgebroken vanwege ontbrekende bouwvergunning.

De Gecombineerde, 22-6-1967

De Gecombineerde, 17-10-1970

De Gecombineerde, 30-3-1974

De Gecominbeerde 12-7-1980

Schaatsbaan in 1982

De Gecombineerde Zuid-Holland, 19-1-1982

Op 13 november 1993 kregen alle ijsclubleden bericht dat er te weinig bestuursleden waren om de vereniging te laten funtioneren. Het leek erop dat de vereniging opgeheven zou worden maar de daaropvolgende strenge winter zorgde voor een nieuwe opleving. 

De Gecombineerde 16-1-1985

IJsbaan 'Noord' (naast de Schaikseweg, huidige IJsvogellaan)

Op de plek van de huidige IJsvogellaan werd een ijsbaan aangelegd. De nabijgelegen school zou echter gaan uitbreiden en men onderzocht een nieuwe plek voor een ijsbaan, dichtbij de LRC sportvelden. 

Deze baan kampte met technische mankementen: de ijsbaan was lek. Dit zou - mede gezien het wederom aantal teruglopende leden - het einde inluiden van de ijsclub en de ijsbaan.

 

De Gecombineerde Vijfheerenlanden, 23-10-1987

De Gecombineerde Vijfheerenlanden, 8-2-1991

De Gecombineerde Vijfheerenlanden, 31-1-1992

De Gecombineerde Vijfheerenlanden, 3-2-1992