Om te beginnen een waarschuwing voor de gevoelige lezer: aan deze blog kleeft een onwelriekend luchtje. Als bestuurder in Leerdam, ontkwam je er echter niet aan je zo nu en dan te buigen over ogenschijnlijk triviale kwesties, zoals de door de stad verspreide urinoirs. Het leek me dan ook gepast om hier toch enige aandacht aan te besteden. En wellicht compenseert het dat we op onze moderne oudejaarsavond anno 2025 ons ook laten omhullen door vuurwerkstank – leve het cultureel erfgoed.
Onder de urinoirs in Leerdam stond er één bekend om zijn reputatie: het exemplaar naast het stadhuis aan de Kerkstraat. Glasfabriekdirecteur Cochius kaartte het probleem aan in zijn rol als gemeenteraadslid en sprak afkeurend van dit urinoir ‘dat stank verspreidt en waar de lappen bij hangen’.
 |
| De Leerdammer, 9-12-1908 |
Inderdaad, het urinoir verdient geen schoonheidsprijs, we genieten van het voorrecht er een foto van te hebben:
Het urinoir had weliswaar de luxe van een dakje, maar verder was het verstoken van enig comfort. Ironisch genoeg was het in zijn laaste levensjaar beschreven met een gemeenteraadsverkiezingsslogan: "Stemt (Jan) Dik en (Cornelis) Kruit dan gaat Leerdam vooruit".
 |
| De plek van het urinoir in de Kerkstraat, naast het stadhuis |
Al snel, in het voorjaar van 1910, duikt het onderwerp opnieuw op de agenda van de gemeenteraad op. Het probleem - lees: het urinoir - staat op het punt te worden verplaatst. De kerkmeesters verlenen toestemming om het aan de noordzijde van de kerk te plaatsen, in de tuin die grenst aan de Fonteinstraat. Daarmee lijkt de kwestie opgelost.
 |
| De Leerdammer, 26-3-1910 |
Maar niets blijkt minder waar. Meer dan een jaar later is het urinoir nog altijd niet bij de kerk geplaatst. Tijdens een raadsvergadering wordt dan ook gevraagd wanneer dit nu eindelijk zal gebeuren.
 |
| De Leerdammer, 5-7-1911 |
Een maand later wordt duidelijk wat de oorzaak van de vertraging was. Er wordt deze keer een urinoir 'met gewone waterspiegel geplaatst' en hiervoor moet een waterleiding worden aangelegd voor de 'besproeiing’. Dat valt weliswaar binnen het waterbudget waarop de gemeente jaarlijks recht heeft, maar levert toch oponthoud op.
Cornelis Voogd, huisarts en gemeenteraadslid, werpt uit esthetisch oogpunt de vraag op of het urinoir niet beter andersom geplaatst kan worden. Die mogelijkheid blijkt echter uitgesloten: de ruimte is te beperkt en een verplaatsing zou de kosten verder opdrijven, bovenop de reeds opgelopen overschrijding van 320 naar 350 gulden.
Na enige discussie wordt besloten het urinoir niet te draaien, maar wel iets verder naar achteren te schuiven en van schermen te voorzien. Zo, ook dát is weer geregeld.
 |
De Leerdammer, 5-8-1911
|
De krant meldt opgelucht in oktober 1911 dat het urinoir "dat al zooveel pennen in beweging bracht, dat, hoe oud en versleten, verwoest en gerafeld, afgebroken en toch weer in eere hersteld, dat zelfs, gelijk deze zomer, als reclamebord dienst deed, staat afgebroken, om door een nieuw vervangen te worden, doch op een andere plaats".
 |
| De Leerdammer, 25-10-1911 |
 |
| Links is het urinoir te zien, tussen de spijlen van het hekwerk rondom de kerk |
 |
| Bakker De Weerd poseert voor het urinoir |
Tussen 1920 en 1924 worden (aanvragen voor) 'waterplaatsen' aan de Vlietskant, de Tiendweg, de wijk achter de glasfabriek en bij de inrij van de houtzagerij besproken:
 |
| De Leerdammer, 22-12-1920 |
 |
De Leerdammer, 16-12-1922
|
 |
| De Leerdammer, 31-5-1924 |
Drie jaar later volgt een aanbeveling door Van Gent om ook in het plantsoen ook een urinoir te plaatsen, want "het aantal urinoirs is omgekeerd evenredig aan het aantal overtredingen".
 |
| De Leerdammer, 2-11-1927 |
In 1935 staat opnieuw een urinoir op de gemeentelijke agenda. Deze keer het urinoir bij het brandspuithuisje aan de Vlietskant. De journalist verzucht: "Dit punt ontlokt ellenlange debatten". De verplaatsing hing samen met de bouw van restaurant 'Lucullus' en er volgde een ingewikkelde discussie wie waarvoor moest gaan betalen.
 |
| Het urinoir, links van het brandspuithuisje aan de Vlietskant |
 |
| De Leerdammer, 5-10-1935 |
 |
De Leerdammer, 12-10-1935
|
 |
De Leerdammer, 12-10-1935
|
Een toerist uit Heukelum ontdekte het gevaar van een uitstapje naar een Leerdams urinoir. Zijn rijwiel werd intussen ontvreemd.
 |
| De Leerdammer, 23-9-1941 |
De urinoirs blijven nog lang terugkomen op de Leerdamse agenda:
 |
De Gecombineerde, 1-1-1954
|
Burgemeester Den Hollander valt kort na zijn aantreden in Leerdam met zijn neus in de boter. De plaatsing en verplaatsing van urinoirs bij het ziekenhuis stond hoog op de agenda, nadat die aan het Meentplein waren afgebroken. Eerst was het: 'ze dronken een glas, deden een plas en lieten de zaak zoals ze was'. Maar uiteindelijk werd besloten het urinoir een nieuwe bestemming te geven als bloembak en in het ziekenhuis een toilet voor bezoekers te realiseren. Den Hollander typeerde het urinoir treffend als een ‘nat hangijzer dat gloeiend heet is’. De oplossing was desalniettemien simpel en subliem.
 |
| De Gecombineerde, 16-1-1960 |
T.W. uit Leerdam haalde het in 1961 in zijn hoofd elders te wateren 'hoewel er een urinoir in de buurt was'. De wildplasser kreeg een procesverbaal aan zijn broek.
 |
De Gecombineerde, 17-8-1961
|
 |
| De Zuidwal (toen meestal Lingewal genoemd) met het gietijzeren urinoir rechts op de foto. |
 |
| De Zuidwal werd decennialang ontsierd door een urinoir. De onderste foto is van na 1980. |
In 1970 uitte een bewoner van de Nieuwstraat zijn beklag over de stank van het urinoir in die straat. Verwijdering werd echter niet overwogen, aangezien het in een duidelijke behoefte voorzag (tja, daar valt altijd iets voor te zeggen). De oplossing kwam in de vorm van een automatische waterspoeling en chemische urinoirblokken, waarmee het ongemak zou worden beperkt.
 |
De Gecombineerde, 28-5-1970
|
In 1978 zette het urinoir bij 'Berenschot' aan de Tiendweg de pen van een columnschrijver in beweging, het werd deze keer omschreven als een "wansmakelijk" en "misselijkmakend monument".
 |
De Gecombineerde, 3-6-1978
|
 |
De Gecombineerde, 10-6-1978
|
Bronnen:
- Diverse krantenberichten geraadpleegd via RAZU.nl.
- Foto's via Facebookpagina Oud-Leedam of via de beeldbank HVL.
