Posts tonen met het label Arbeitseinsatz. Alle posts tonen
Posts tonen met het label Arbeitseinsatz. Alle posts tonen

12 maart 2026

Namen op het oorlogsmonument (4): dwangarbeiders

Op het oorlogsmonument in Leerdam staan namen die herinneren aan een ingrijpende periode uit de geschiedenis van de stad. Elke naam vertegenwoordigt een leven, een familie en een verhaal dat abrupt werd onderbroken door de gebeurtenissen van de Tweede Wereldoorlog. 

In deze blog wil ik stilstaan bij een aantal van de 50 namen op het oorlogsmonument van Leerdam.



De tweede groep namen die op het monument zijn gepubliceerd betreft dwangarbeiders. Een dwangarbeider is iemand die tijdens de Tweede Wereldoorlog door de bezetter verplicht werd om arbeid te verrichten, meestal voor de Duitse oorlogsindustrie of voor militaire projecten. In Nederland werden een half miljoen mannen via de zogenoemde Arbeitseinsatz naar Duitsland gestuurd om in fabrieken, mijnen of bij infrastructuur te werken. 

Wanneer deze personen tijdens die periode overleden, bijvoorbeeld door slechte werkomstandigheden, bombardementen, ziekte of ondervoeding, werden zij op het monument vermeld, met de aanduiding dat zij als dwangarbeider zijn omgekomen. Voor de plaatsing van deze namen op het monument werd vooraf een soort antecedentenonderzoek uitgevoerd: er moest worden aangetoond dat de betrokkene min of meer gedwongen was tot de Arbeitseinsatz en niet pro-Duits was geweest. 


De podcast 'Gedwongen' gaat over de Arbeitseinsatz. In deze vijfdelige serie van het Nationaal Comité 4 en 5 mei en het NIOD vertellen de laatste getuigen over hun ervaringen. Radiomaker Tjitske Mussche spreekt met vijf voormalige dwangarbeiders: Co Knuppelder, Ben Tesink, Wim Missel, Cor van Dijk en Pieter Bouma.

Over de arbeidsinzet vanuit Leerdams perspecief schreef Herman Steijgerwalt (1922-2009) een aantal columns die via deze link te lezen zijn.


Bij de namen vermeld ik linkjes waaronder die naar de website van de Oorlogsgravenstichting. Daar is vaak ook een link opgenomen naar het persoonsdossier in het Nationaal Archief. Het is de moeite waard om deze dossiers te bekijken: daarin staat regelmatig correspondentie met nabestaanden of informatie over het uitgevoerde antecedentenonderzoek.




5. Anton Johannes (Anton) Bats, 25 jaar

Geboren 13 mei 1919 te Leerdam
Overleden 4 juni 1944 te Dortmund, Duitsland
Zoon van Frederik Bats (1876-1927, glasblazer withut) en Aaltje Middelkoop (1881-1956)
Zwager van Antonie den Hartog (omgekomen militair, ook genoemd op het monument)


Omgekomen bij instorting van een huis tijdens opruimwerkzaamheden tijdens Arbeitseinsatz 

Bronnen:



6. Johannes Bel, 26 jaar

Geboren 15 jul 1918 te Leerdam
Overleden 16 dec. 1944 te Neugengamme, Duitsland
Fabrieksarbeider, betonwerker
Verloofd met Gerrie Heijsteeg, wonend Tiendweg 46c
Zoon van Cornelis Bel (1894-1990) en Cornelia Agnesia Maria van Otterloo (1899-1977)
Tijdens onderduik opgepakt, daarna in diverse werk-/concentratiekampen geplaatst

Keerde niet terug naar zijn Arbeitseinsatz en werd opgepakt in de nacht van 29 op 30 augustus 1944, samen met Karel Foppen, Teunis van Keulen, Antonius Maas en Teunis van Leer. De Duitsers bestempelden dit als 'contractbreuk'. Vanuit Dordrecht werden zij doorgestuurd naar het Polizeiliches Durchgangslager in Amersfoort en op 8 september naar het Konzentrationslager Neuengamme bij Hamburg. Johannes Bel overleed hier aan enteritis (darmontsteking). Ook Karel Foppen en Antonius Maas kwamen in Neugengamme om het leven. Teunis van Leer en Teunis van Keulen overleefden de ontberingen van het kamp, maar bleven levenslang fysieke gevolgen ondervinden.


Bronnen:


Nieuwe Tielsche Courant, 23 juni 1945
Nieuwe Tielsche Courant, 23 juni 1945



























7. Willem van den Berg, 48 jaar

Geboren 30 juli 1896 te Leerdam 
Overleden 26 nov. 1944 te Hamm, Duitsland
Willem werd burgerlijk ingeschreven met de achternaam Vleghert, bij het huwelijk van zijn moeder anderhalf jaar later, is hij erkend door Lodewijk van den Berg
Gehuwd op 31 dec. 1927 met Gertrud Esser (1901)
Vader van Alida
Zoon van Lodewijk van den Berg (1873-1962) en Alida Vleghert (1874-1957)
Arbeider glasfabriek, machinist, wonend De Ruijterstraat 11


Omgekomen bij een bombardement tijdens Arbeitseinsatz 

Bronnen:



Nieuwe Tielsche Courant, 26 mei 1945



























8. Teunis Bos, 20 jaar


Geboren 2 okt. 1924  Leerdam
Overleden 9 juli 1945 te Leerdam
Zoon van Pieter Mees Bos (1880-1949) en Neeltje Toom (1892)
Broer van Corstiaan (Cor) Bos die ook op het monument staat
Wonend Schoolstraat 19
Arbeitseinsatz bij de Reichsbahn-revisiewerkplaats in het district Iserlohn

Ná de bevrijding overleden aan tuberculose die hij opgelopen had tijdens de Arbeitseinsatz. 


Bron:



Bron: J. Fioole, WO 2 1940-1945














9. Hendrik van Bracht, 25 jaar

Geboren 15 dec. 1919 te Leerdam
Overleden 6 jan. 1945 te Schwarmstedt Landkreis Fallingbostel, Duitsland (op het monument staat 5-1-1945!)
Bankwerker (hand)
Zoon van Sebastiaan Johannes van Bracht (1891-1983) en Johanna Kanters (1896)

Omgekomen bij een bombardement tijdens Arbeitseinsatz 

Bronnen:


Bron: J. Fioole, WO 2, 1940-1945












10. Albertus Jordanus (Albert) Dokman, 21 jaar


Geboren 18 juli 1923 te Leerdam
Overleden 13 jan. 1945 te Gevelsberg, Duitsland
Electricien, reserve stoker
Zoon van Antonius Dokman (1894-1982) en Everarda de Keijzer (1900-1961)

Overleed aan longtuberculose tijdens Arbeitseinsatz bij Maschinenfabrik Fr. Niepmann

Bronnen:


Bron: J. Fioole, WO 2, 1940-1945 













11. Karel Foppen, 26 jaar












Geboren 22 feb. 1919 te Leerdam
Overleden 24 mei 1945 te Rotenburg, Duitsland
Los arbeider, houtbewerker, betonwerker
Zoon van Willem Foppen (1893-1970) en Clazina Wilhelmina Giltjes (1894-1979)

Keerde niet terug naar zijn Arbeitseinsatz en werd opgepakt in de nacht van 29 op 30 augustus 1944, samen met Johannes Bel, Teunis van Keulen, Antonius Maas en Teunis van Leer. De Duitsers bestempelden dit als 'contractbreuk'. Vanuit Dordrecht werden zij doorgestuurd naar het Polizeiliches Durchgangslager in Amersfoort en op 8 september naar het Konzentrationslager Neuengamme bij Hamburg. Karel overleed aan dysenterie na de bevrijding door het Engelse leger. Ook Johannes Bel en Antonius Maas kwamen hier om het leven. Teunis van Leer en Teunis van Keulen overleefden de ontberingen van het kamp, maar bleven levenslang fysieke gevolgen ondervinden.

Bronnen:



Bron: J. Fioole, WO 2- 1940-1945












12. Carel Jacobus den Hartog, 23 jaar


Geboren 22 aug. 1921 te Leerdam
Overleden 6 juli 1945 te Hemer, Landkreis Iserlohn, Duitsland (op het monument staat 28-6-1945!)
Zoon van Johannes den Hartog (1889-1977) en Peternella Giltjes (1889-1972)
Fabrieksarbeider

Overleden aan bloedvergiftiging door uitblijvende spoedige medische zorg tijdens gedwongen verplaatsing wegens oprukkend geallieerd leger tijdens Arbeitseinsatz 

Bronnen:


De Voorlichter, 13 april 1946
De Voorlichter, 16 april 1946























13. Albert Hol, 19 jaar

Geboren 18 dec. 1924 te Asperen
Overleden 26 jan. 1944 te Dellwig, Landkreis Unna, Duitsland
Fabrieksarbeider
Zoon van Martinus Hol (1876-1950) en Theodora van Wijk (1896-1961)

Stierf aan dubbele longontsteking tijdens Arbeitseinsatz in Gemeenschapslager Mannesmann te Langschede (Ruhrgebied)

Bronnen:



14. Jan Kok, 31 jaar


Geboren 7 okt. 1913 te Leerdam
Overleden 7 mrt. 1945 te Salzgitter-Hallendorf Stadtkreis Salzgitter, Duitsland
Glasslijper, wonend Nieuwenhuijzenstraat 45
Zoon van Willem Kok (1883-1958) en Aaltje Foppen (1883-1952)

Verrichte Arbeitseinsatz in Kosich-Anholt, het oosten van Duitsland. Volgens dhr. J. Bron uit Rhenoy/Acquoy zou hij zijn opgehaald voor een verhoor, mogelijk vanwege het plegen van sabotage doordat hij watten in de munitie had gedaan.

Bronnen:



J. Fioole, WO 2, 1940-1945















15. Bernardus (Bennie/Benny) Kool, 26 jaar


Geboren 24 nov. 1918 te  Leerdam
Overleden 2 april 1945 te Geisweid, Klafeld, Landkreis Siegen, Duitsland
Timmerman, wonend Wilhelminakade 32, Schoolstraat 16
Gehuwd met Johanna Maria van Strien (1920), ook zij werkte als dwangarbeider in Siegen
Vader van Ben Kool (1945-2014), geboren een dag na het overlijden van zijn vader te Klafeld
Zoon van Jan Kool (1886, glasmaker) en Jantje Boekhout (1887)

Hij kreeg een ongeluk tijdens het werk op een dak en werd opgenomen. Door de overvolle ziekenhuizen kreeg hij als dwangarbeider onvoldoende zorg en eten en werd hij op de gang gelegd waardoor zijn gezondheid verslechterde en hij uiteindelijk overleed. Zijn zoontje Benny werd een dag later geboren...  


Bronnen:


De Leerdammer 2-6-1945
Nieuwe Tielsche Courant, 2 juni 1945
De Gecombineerde, 1 september 1951















16. Cornelis van Krieken, 33 jaar

Geboren 26 juni 1911 te Leerdam
Overleden 28 jan. 1945 te Düsseldorf, Stadtkreis Düsseldorf, Duitsland
Fabrieksarbeider, , wonend Hoogstraat 37
Gehuwd met Jacoba Muilwijk (1917-2011) 
Zoon van Huibertus van Krieken (1876-1968) en Lijntje de Weerd (1881-1920)

Overleden tijdens Arbeitseinsatz op de spoorlijn Essen–Düsseldorf bij de viaductbrug Ackerstraße (achterhoofd verbrijzeld).

Bronnen:



Bron: J. Fioole, WO 2, 1940-1945












17. Nicolaas Willem van de Laar, 21 jaar










Geboren 1 juni 1921 te Leerdam
Overleden 20 jan. 1943 te Berlijn, Stadtkreis Berlijn, Duitsland
Glasmaker
Zoon van Peter van de Laar (1874-1961) en Antonia Grootveld (1875-1951)

Waarschijnlijk omgekomen bij een luchtbombardement.

Bronnen: 


Bron: CBG












18. Antonie (Toon) Maas, 47 jaar









Geboren 25 dec. 1896  te Rossum
Overleden 22 nov. 1944 te Schwesing, Engelsburg, Kdo. Husum-Schwesing, Neuengamme, Duitsland
Los arbeider, woonde aan de Westwal 16
Zoon van Rutgerus Maas (1863-1916) en Maria van Asten (1864-1940)

Keerde niet terug naar zijn Arbeitseinsatz en werd opgepakt in de nacht van 29 op 30 augustus 1944, samen met Johannes Bel, Karel Foppen, Teunis van Keulen en Teunis van Leer. De Duitsers bestempelden dit als 'contractbreuk'. Vanuit Dordrecht werden zij doorgestuurd naar het Polizeiliches Durchgangslager in Amersfoort en op 8 september naar het Konzentrationslager Neuengamme bij Hamburg. Toon Maas kwam hier om het leven, ook Johannes Bel en Karel Foppen stierven er. Teunis van Leer en Teunis van Keulen overleefden de ontberingen van het kamp, maar bleven levenslang fysieke gevolgen ondervinden.


Bronnen:


Nieuwe Tielsche Courant, 26-9-1945


















19. Gijsbert Daniël Middag, 37 jaar

Geboren 22 mrt. 1907 te 's-Gravenhage
Overleden 21 mrt. 1945 te Bremen Stadtkreis Bremen, Duitsland
Fabrieksarbeider in Den Haag, landarbeider te Schoonrewoerd, los werkman
Zoon van Jan Middag (1879-1949) en Stijntje de Jong (1885-1949)

Bronnen:


20. Jacob den Ouden, 23 jaar

Geboren 29 aug. 1921 te Leerdam
Overleden 20 mrt. 1945 te Bergen Belsen, Nedersaksen, Duitsland
Adspirant Politieagent in Den Haag
Zoon van Huibert den Ouden (1886-1948) en Frederika Cornelia Bats (1888-1978)

Om onbekende reden opgepakt en overgebracht naar het concentratiekamp Bergen-Belsen.

Bronnen:


Bron: J. Fioole, WO 2, 1940-1945











21. Petrus Gerardus Peelen, 33 jaar

Geboren 15 april 1911 te Elst
Overleden 9 april 1945 te Ahlten, Landkreis Burgdorf, Duitsland (op het monument staat 15 april vermeld!)
Betonwerker te Amersfoort, Kedichem, Leerdam
Zoon van: Johannes (Jan) Peelen (1881-1964, voerman, rijknecht) en Elisabeth Wilhelmina Straatman (1882-1946) 

Bronnen:


22. Hendrik Marius (Hendrik) Schriek, 27 jaar


Geboren 14 mrt. 1915 te Asperen
Overleden 7 mrt. 1943 te Schkeuditz bij Leizpig, Duitsland
Slotenmaker; Arbeitseinsatz bij Deutsche Lufthansa AG, Überholungswerkstätten Schkeuditz 
Zoon van: Cornelis Schriek (1877-1924, scheepstimmerman) en Neeltje Kleppe (1875-1942)

Bron:

Ontbreekt op website Oorlogsgravenstichting.nl? 



23. Neelis (Nelis) van der Stelt, 10-3-1945, 25 jaar



Geboren 21 jan. 1920 te Leerdam
Overleden 10 mrt. 1945 te Wittenberg, Duitsland
Elektrisch lasser, panzer-grenadier, wonend Koenderseweg 5
Zoon van Cornelis van der Stelt (1893-1982, boerenarbeider) en Jenneke Slagboom (1884-1971)

Overleden aan buikvliesontsteking na een in het bekken vastzittende schotwond


Bronnen:


Ontbreekt op website Oorlogsgravenstichting.nl? 







24. Arie Stijsiger, 34 jaar


Geboren 24 mrt. 1910 te Leerdam
Overleden 6 mei 1944 te Bochum, Stadtkreis Bochum, Duitsland
Arbeider, wonend Tiendweg 78
Zoon van Arie Stijsiger (1859-1924) en Eijda Pieternella van Eck (1871-1954)

Overleed ten gevolge van een bedrijfsongeval tijdens Arbeitseinsatz 


Bronnen:


25. Dirk Vermeulen, 21 jaar











Geboren 14 feb. 1924 te Leerdam
Overleden 30 april 1945 te Ravensbrück, Duitsland 
Fabrieksarbeider witglasfabriek, wonend Abr. Kuyperstraat 28
Zoon van Jacobus Vermeulen (1899-1976, glasblazer) en Neeltje Gelauf (1901-1945)

Tijdens onderduik opgepakt, daarna in diverse concentratiekampen geplaatst.

Bronnen:



26. Gerrit Verwolf, 19 jaar

Geboren 30 nov. 1924 te Oosterwijk/Kedichem
Overleden 25 dec. 1943 te Siegen, Duitsland
Arbeidsinzet te Kreis Siegen
Houtbewerker, elektrodelasser
Zoon van: Teunis Gerrit Verwolf (1882-1964, sloper) en Gerrigje Terlouw (1883-1970)

Overleden aan het longontsteking tijdens Arbeitseinsatz bij Firma Gebr. Schmeck KG te Eisenfeld, Siegen. Hij was alleen achtergebleven in de barak tijdens de Kerstviering en is waarschijnlijk in een delirium naar buiten gegaan en daar bewusteloos geraakt door de kou, hierna overleed hij op Eerste Kerstdag.


Bronnen:


De Gecombineerde, 30 augustus 1951
De Gecombineerde, 15 september 1951
De Gecombineerde, 6 september 1951




















27. Jan Visser, 22 jaar


Geboren 14 mrt. 1923 te Leerdam
Overleden 13 april 1945 te Dortmund-Mengede, Stadtkreis Dortmund, Duitsland
Timmerman, wonend Patrimoniumstraat 23
Zoon van Gerrit Jan Visser (1882-1947) en Hilligje van de Weteringh (1890-1974)

Gedood door Russische soldaten tijdens Arbeitseinsatz 


Bronnen:


Bron: Fioole J., WO 2, 1940-1945











28. Nelis Cornelis Jan van Willigen, 25 jaar

Geboren 25 feb. 1920 te Heukelum
Overleden 20 juli 1945 te Essen, Duitsland
Slager
Zoon van Willem van Willigen (1876-1952) en Gerdina Arnolda van Bruchem (1878-1937)

Stierf aan long-tbc tijdens Arbeitseinsatz 


Bronnen:


Bron: J. Fioole, WO 2, 1940-1945













29. Pieter Theodorus (Piet) van Wingerden, 36 jaar


Geboren 18 april 1906 te Leerdam
Overleden 13 nov. 1942 te Coswig, Gutsbezirk Rosslau, Duitsland
Glasfabriekarbeider
Zoon van Huibert van Wingerden (1870-1955) en Jantje van Leerdam (1877)

Verdronken 


Bronnen:
Bron: CBG




Geen opmerkingen:
Labels: , ,
Abonneren op: Reacties (Atom)