Generaties lang maakte de 'Wilhelminavereeniging' deel uit van het Leerdamse stadsleven. Traditiegetrouw verzorgde de vereniging rond 31 augustus, de verjaardag van koningin Wilhelmina, een feestelijk programma voor de stad.
Een Oranje-feestdag in Leerdam begon plechtig: hoog vanuit de kerktoren klonk het Wilhelmus, terwijl de klokken luidden en hun geluid over de daken rolde. Op de Markt vulde koraalmuziek de lucht en verzamelden de inwoners zich, in afwachting van wat komen ging.
Al snel werd het feest uitbundiger. Schoolkinderen trokken in optocht door de straten en werden feestelijk onthaald, net als de ouderen in de werkinrichting, die deze dag extra in het zonnetje werden gezet. Overal klonk gelach en geroezemoes.
Er waren volksspelen voor wie van competitie hield, en de straten kleurden vrolijk door de optocht van prachtig versierde fietsen. Kinderen lieten hun vliegers dansen in de lucht, terwijl anderen hun behendigheid toonden bij het ringrijden. Muziek klinkt: concerten, optochten en feestgedruis volgden elkaar op. En wanneer de avond viel, sloot een feestelijk vuurwerk de dag af.
Niet elk jaar was het programma hetzelfde; soms was het programma uitgebreider, soms eenvoudiger. Maar één ding bleef altijd gelijk: het begin van de dag met muziek en vlagvertoon. Centrum van de feestelijkheden was het Oranjeplein wat was ontstaan nadat de gracht voor de Veerpoort was gedempt rond 1863.
 |
| waarschijnlijk 1898 |
In de jaren vóór 1908 werden er ook Oranjefeesten - georganiseerd door wisselende feestcommissies. Iemand die hier deel van uitmaakte was bijvoorbeeld schoolonderwijzer Justus Pauls Renardel de Lavalette (1854-1923).
Na de dood van Willem III in 1890 werd zijn dochter Wilhelmina koningin, maar omdat zij nog minderjarig was, regeerde haar moeder Emma van Waldeck-Pyrmont als regentes. Toen Wilhelmina op 31 augustus 1898 18 jaar werd, werd zij op 1 september officieel ingehuldigd. Dit leidde tot grote feesten in het hele land, ook in Leerdam, al werden die ten onrechte “kroningsfeesten” genoemd.
 |
6 september 1898, Wilhelminafeest op de Spoorstraat (huidige Vlietskant).
Links: van Berk en echtgenote, heer en mevr. Verbeek.
Midden: gebroeders Verweij |
"Het Leerdamse feestcomité met haar verschillende subcommissies kwam bijeen aan de buitenkant van de Lingedijk bij het zwembad. Op de achtergrond zien we de witglasfabriek. De zittende personen zijn (v.l.n.r.): J. Driessen, J. Drooglever, H.H. van Ameijde, jhr. J.W.E. von Smidt auf Altenstadt, A. van Wijk, G.P. van Arkel, burgemeester B. Tukker, C. Voogd, G.J.M. Coevée, Abr. IJzerman, A. Klein en W. Slob. Van de staande personen weren herkend: L. van Beest, H.C. Zorn, A. van Leer, H. Brouwer, A. van Bruggen, A.C. van Arkel, M.C. Boerboom, J. Ames, A. Nieuwendijk, J. Schreuders, H. Jansen, E. van Gelder, G. Verspuy, A. Bikker, A.C. Hoegee, L. Walg, C.A. Boei, P.J. Duetz, J. van Gangelen, J. van Iperen, F.H. Bats, W. Donkersloot, T. Versluis, A. v.d. Broek, H. Ottevanger, H. Kars en T. Doeland. Geheel links, met hoge pet, zien we badmeester Bart 't Lam, die er blijkbaar bij is gaan staan"
(Uit: "Kent u ze nog ... de Leerdammers" - F.L. Blom)
 |
| Het Volksdagblad 8-9-1898 |
 |
De Leerdammer 10 september 1904
|
Op 22 maart 1907 werd de 300ste geboortedag van Michiel de Ruijter gevierd, vooral op scholen. De jongste leerlingen kregen een gedenkplaat, terwijl de oudere kinderen een gedenkboek ontvingen.
In 1908 ontstaan de plannen voor de Wilhelminavereniging om de verjaardagen van de koningin structureel goed te kunnen organiseren.
De Wilhelminavereniging werd opgericht op 18 mei (of 8 juni) 1908.
 |
| De Leerdammer, 11-7-1908 |
 |
Zutphense Courant 27-7-1908
|
 |
De Leerdammer, 5-9-1908
|
De Wilhelminavereniging werd opgericht op initiatief van de heer H. Buis. Dit zal Hendrik Buis (1869-1956), boekhandelaar aan de Kerkstraat zijn geweest. (Zijn bijnaam was 'papieren Buis', om het contrast aan te geven met de heer P.H. Buijs die verbonden was aan houthandel Varsseveld, en 'houten Buijs' werd genoemd.)
Hieronder is een foto van het Wilhelminaverenigingbestuur zichtbaar.
Burgemeester B. Tukker werd tot ere-voorzitter benoemd (hij is wellicht de derde van rechts vooraan?) en dokter Cornelis Voogd (3e van links vooraan) voorzitter.
Tot bestuursleden werden verder gekozen: Gerrit Pieter van Arkel (horlogemaker), L. van Wijk, H.G. Scherrer, Marcelis Casper Boerboom (hoteleigenaar, 2e van links?), J. Schuurmans, Cornelis de Vries (schoolhoofd, links vooraan?), A. van Leer en Johan Jacob Koningsberger (reiziger, vertegenwoordiger) "met het lot tegen Abraham Kouwenberg" (koopman in zaden). De man met sjerp, bovenaan op de trap, is Jan Adrianus van Leer (aannemer).
 |
| De Leerdammer, 24 februari 1909 |
 |
| De Leerdammer, 31 maart 1909 |
De museumconservator van het ‘Poorthuys’ schrijft (jaren later) in een column dat het museum zo'n reglement in bezit heeft gekregen. Volgens dit document was bij de oprichting in 1908 H. Ottevanger (waarschijnlijk Huibert Ottevanger, wagenmaker in de Nieuwstraat) penningmeester. De bestuursleden waren J. van Straten (veehandelaar Jonas van Straten), A. van Bruggen (waarschijnlijk Adriaan van Bruggen, schoenmaker) en Johan Coenraad Altorffer (rijksontvanger).
 |
| De Gecombineerde, 6 oktober 1962 |
Als prinses Juliana op 30 april 1909 wordt geboren, worden overal de vlaggen uitgehangen en de kinderen op school worden getrakteerd op beschuit met muisjes. Dokter Voogd sprak als voorzichter van de Wilhelminavereniging de burgemeester toe. De glasfabrieken werden feestelijk verlicht.
Voor het Wilhelminafeest op 31 augustus en 1 september 1909 werd een groots feest georganiseerd inclusief een historische optocht. De inneming van Lochem werd hierbij opgevoerd.
 |
De Leerdammer, 24 juli 1909 |
 |
Het nieuws van de dag 20-08-1909
|
De feestelijkheden van 1911 staan uitgebreid verslagen in de lokale krant:
 |
Leerdammer, 2 september 1911
|
 |
| De Leerdammer, 19 april 1913 |
 |
De Leerdammer, 26 juni 1913
|
Van het Onafhankelijkheidsfeest gevierd op 17 september 1913 schreef ik eerder een aparte blog.
Tijdens de volgende mobilisatiejaren werden er geen feesten georganiseerd en de Wilhelminavereniging ging ter ziele.
 |
| De Leerdammer, 1 oktober 1921 |
In 1920 en 1921 werden de festiviteiten op bescheiden schaal hervat, maar door een gebrekkige voorbereiding verliepen deze moeizaam. Dit vormde de aanleiding voor de oprichting van de Oranjevereniging op 28 september 1921. Eind december werden de statuten goedgekeurd en in februari 1922 verschijnt ze in de Nederlandsche Staatscourant.
 |
| De Leerdammer, 14 oktober 1922 |
In 1923 wordt op maandag 30 april de verjaardag van prinses Juliana gevierd.
 |
De Leerdammer, 28 april 1923
|
Maar ook was er dat jaar groot feest vanwege het 25-jarig "regeeringsjubileum" van koningin Wilhelmina. Het bestuur van de Oranjevereniging wordt ter gelegenheid hiervan op de plaat gezet.
V.l.n.r. zittend zie we op de foto: P. Valk, R. v.d. Boezem, N.N. burgemeester R. Mees, Gerbscheid (werkzaam bij Hamberg). Staand: N.N., W. de Groot, R. Batenburg en W. Meijer.
 |
| 1923, de foto is genomen vanaf de huidige Meent/dr. Voogdplein, links de Spoorstraat |
Het Wilhelminafeest van 1923 duurde drie dagen. Door een zestal verenigingen werd een Wilhelmina-cantate opgevoerd. Een historische optocht, voorstellende 'Het stamhuis van H. M. Koningin Wilhelmina' trok in vijf groepen door de stad. Vanaf de Leerdamse boten werd 's avonds vuurwerk afgestoken.
 |
| De Leerdammer, 12 september 1923 |
 |
| De Emondkade (Meent) in 1923 |
 |
De Leerdammer, 14 november 1923
|
 |
De Leerdammer, 13 februari 1926
|
Op 27 en 28 april 1927 werd een tweedaags feest in de stad georganiseerd. Tijdens de festiviteiten werd "De geschiedenis van Leerdam, vanaf de stichting 1551, tot het jaar april 1927" gepresenteerd, waaraan meer dan honderd historische figuren en talrijke verenigingen deelnamen. Het feest werd afgesloten met een indrukwekkend vuurwerk.
Op de Facebook-pagina Oud-Leerdam werd jaren geleden een prachtig oud fotoalbum gedeeld uit het archief van Marguerithe Brouwer van deze historische optocht:
Aan de prinses werd een Unica-school aangeboden, ontworpen door A.D. Copier en vervaardigd in de Witglasfabriek. De voet van de schaal was geslepen met 18 facetten, als symbool van haar 18 levensjaren.
 |
| Provinciale Drentsche en Asser courant 3-05-1927 |
In de volgende crisisjaren hadden er geen grote feesten plaatsen plaats, het basisprogramma werd afgewerkt.
In 1937 funcioneert er een tijdelijk bestuur en wordt er een reorganisatieplan opgesteld.
 |
De Nederlander 21-05-1937
|
 |
De Leerdammer, 21 augustus 1937
|
Op
31 januari 1938 werd er vanwege de geboorte van prinses Beatrix een
prinsesseboom geplant in het park tegenover station. Deze magnolia is overigens
niet oud geworden.
 |
| De Leerdammer, 3 februari 1938 |
In datzelfde jaar 1938 werd er een
jubileumfeest georganiseerd waarvan een aantal mooie foto's op de beeldbank staan. Voorzitter van de Oranjevereniging is dan de heer D.G. Kars.
 |
| De Leerdammer, 3 september 1938 |
De vereniging kondigt door geldgebrek af in 1939 af geen feesten te zullen organiseren, maar de burgemeester deed een
reddingspoging.
Na de oorlog werd Koninginnedag gevierd met een historische optocht:
Foto's zijn er ook van het
jubileumfeest gehouden in het jaar 1948. De heer Pel M. van Gent is rond deze tijd voorzitter van de Oranjevereniging.
In 1972 werd het 50-jarig bestaan van de Oranjevereniging gevierd:
 |
De Gecombineerde, 3 mei 1972
|
In 1973 werd er een expositie over de Leerdamse feesten gehouden in museum 't Poorthuys:
 |
| De Gecombineerde 4-9-1973 |
 |
De Gecombineerde 28-4-1973
|
Het Oranjevereniging-bestuur werd in 1981 vastgelegd op de foto:
Eind 2007 kwam de continuïteit van de Koninginnedagvieringen en de Dodenherdenking in Leerdam in gevaar door de opheffing van de Oranjevereniging.
Burgemeester Victor Molkenboer nam het initiatief om de betrokken verenigingen bij elkaar te brengen. Dit resulteerde in de oprichting van Comité 3045 – een verwijzing naar de data 30 april en 4 mei – dat sindsdien zorgdraagt voor het voortzetten van deze herdenkingen en vieringen.
Bronnen:
- Diverse krantenberichten, hierboven genoemd
- Foto's: Facebook-pagina Oud-Leerdam en de beeldbank Historische Vereniging Leerdam
- Gent, Pel van, Leerdam door de eeuwen heen (1933), pag. 446-447, 541-542.
- Website Stichting 3045.
