Waar op katholieke kerken in Nederland meestal een eenvoudig kruis op de toren staat, hebben protestantse kerken vaak een ander symbool. Daar vind je boven het kruis meestal een windvaan, die vaak de vorm van een haan heeft: de bekende wind- of weerhaan, symbool van waakzaamheid en geloof. De windvaan van de kerk in Leerdam vormt een bijzondere uitzondering: die laat geen haan zien, maar een ander symbool.
Allereerst: de toren van de Grote Kerk is het oudste deel van het gebouw. Het onderste gedeelte dateert uit de 13e eeuw, terwijl de romaans-gotische toren in de 16e eeuw en opnieuw rond 1850 werd verhoogd. Tijdens die laatste verhoging kreeg de Leerdamse toren ook een nieuwe spits.
Tijdens de zogeheten Franse tijd (1795–1813) maakte Nederland eerst deel uit van een Franse vazalstaat en werd het later opgenomen in het Franse Keizerrijk. Het rijk stond onder het bewind van Napoleon Bonaparte, terwijl Nederland in die jaren bestuurd werd door zijn broer, koning Lodewijk Napoleon.
Een belangrijk gevolg van deze periode voor Leerdam was dat – vanuit het ideaal van gelijkheid – het Graafschap Leerdam en het daaraan verbonden collatierecht (het recht om iemand te benoemen in een ambt, zoals predikant of burgemeester) werden afgeschaft. De Franse tijd kwam officieel ten einde in 1813, toen Napoleon werd verslagen en afstand deed van de troon. Toch bleven Franse troepen op verschillende plaatsen in Nederland nog enige tijd actief. Ook Leerdam bleef, ondanks de formele bevrijding, voorlopig nog bezet. Pas in januari 1814 werd de stad na felle gevechten bevrijd door Russische en Pruisische troepen.
Hoewel deze bevrijding door de geallieerde Kozakken in ons nationale geheugen grotendeels is vervaagd, leeft de herinnering eraan in Leerdam voort. Want boven op de toren van de Grote Kerk staat geen haan, zoals op de meeste kerktorens, maar een kozak te paard, een ruiter te paard met uitgestrekte lans. Waarschijnlijk was dit bedoeld als een blijvend symbool van dankbaarheid en bevrijding.
 |
| 12-1969, K.T. Meindersma, tekenaar, BT-027379, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed |
In de tijd van Napoleon was de Leerdamse toren opgenomen in het netwerk van de optische telegraaf van Chappe en diende hij als drager van een telegraaftoestel. Toen deze installatie later werd verwijderd, gebeurde dit mogelijk op een nogal ruwe wijze. De daarbij veroorzaakte beschadigingen maakten het misschien wel noodzakelijk de torenspits te herstellen en gedeeltelijk te vernieuwen.
 |
| Illustration parue dans «Les merveilles de la science», Louis Figuier, 1868. |
 |
| Carle Vernet,1816-1839, Kozak te paard, cheval de cosaque régulier, Rijksmuseum. |
 |
12-1969, K.T. Meindersma, tekenaar, BT-027394, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed |
Op het koor bevindt zich bovendien nog een tweede windvaan, in de vorm van een pijl.
In 1895 zou de torenspits beschadigd zijn geraakt door bliksem, aldus in elk geval de Telegraaf. Vreemd genoeg meldt de lokale krant hier niets over:
 |
| De Telegraaf 27-07-1895 |
 |
| De Standaard 29-07-1895 |
 |
| De Vijfheerenlanden, 31-7-1895 |
Tijdens een storm in november 1921 is het wel serieus: de kozak valt omlaag. In de woorden van de journalist van De Leerdammer: 'De kozak op den toren, die jarenlang de woede van stormen en regenvlagen had getrotseerd, kon het teen dezen orkaan niet bolwerken en werd van zijn hoogen standplaats geslingerd."
 |
| De Leerdammer, 9-11-1921 |
 |
| Nieuwe Gorinchemse Courant 9-11-1921 |
Op 1 april 1922 bericht De Leerdammer enthousiast dat een gulle oud-Leedammer deze dag een nieuwe kozak zou overhandigen... tenzij het een 1 april grap was?
 |
| De Leerdammer, 1 april 1922 |
Rond 20 april 1922 wordt tot opluchting van de Leerdammers door loodgieter Simon van Klei (1891-1971) met hulp van timmerman Jan Hendrik van den Berg (1883-1977) de gerepareerde zware kozak weer teruggeplaatst op de oude kerktoren.
 |
| De Leerdammer, 22 april 1922 |
 |
| De Leerdammer, 29 april 1922 |
 |
| Datum: niet bekend |
 |
| De Gecombineerde, 2-7-1964 |
 |
| De Gecombineerde, 14-6-1966 |
Het kruis met bal die op de torenvaan stonden, waren niet volgens het oorspronkelijk ontwerp, en ze zijn later verwijderd. (De Gecombineerde, 14-6-1966).
De koperen bal, die onder het kruis op de toren heeft gestaan, maakte deel uit van de collectie van het lokale museum en zou zich nog moeten bevinden in de gemeentelijke historische collectie. (De Gecombineerde, 2 februari 1961).
Bronnen:
- Kerkvaan.nl: Leerdam, geraadpleegd 7-11-2025.
- "Een kozak op de kerktoren", PGLeerdam.nl, geraadpleegd 7-11-2025.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten