De Leerdamsche Bad- en Zweminrichting-Maatschappij (1882-1918) en de zweminrichting van Gerrit de Vos (1894-)

Leerdam heeft in de loop van de tijd meerdere zwembaden gehad, zo is mij duidelijk geworden uit wat ik eerder heb 'voorbij zien komen'. Maar wanneer bestond welk zwembad precies, en op welke locatie lagen ze? Het duizelt me inmiddels na allerlei foto’s en berichten over “zwemmen bij de zaagselhoop”, Fido, of de Nuts. En was er nu ook nog een zwembad in de Linge, vlak bij de glasfabriek?

Deze week “duik” ik in de geschiedenis van de zwembaden van Leerdam om daar meer overzicht in te krijgen. Want er blijken meerdere plekken en namen door elkaar te lopen, en niet alles is even makkelijk te plaatsen.

-------------------

Op dit moment heeft Leerdam één binnenzwembad en sinds 1986 geen buitenzwembad meer. Veel inwoners missen het openluchtbad, dat destijds werd gesloten vanwege de hoge kosten en het teruglopende aantal bezoekers.

Minder bekend is dat Leerdam in het verleden zelfs periodes heeft gekend waarin er twee buitenzwembaden tegelijk in gebruik waren.

Op de foto hieronder is het allereerste zwembad van Leerdam te zien:

Het werd in 1882 gerealiseerd vlakbij de glasfabriek aan de Noorder Lingedijk, aan de oever van de Linge. Het is de plek waar nu het Dijkpark (met o.a. de Glazen Toren van Willem Heesen) is aangelegd, met de parkeerplaats, vlakbij het Glasmuseum. 

Rotterdamsch Nieuwsblad 4 april 1882

Utrechtsch provinciaal en stedelijk dagblad 20 juli 1882

Voor de arbeiders van de glas- en houtfabrieken zal dit zwembad een waardevolle voorziening zijn geweest. Na lange werkdagen in warme en zware omstandigheden bood de Linge een plek om af te koelen. Het was daarmee niet alleen recreatie, maar ook een soort sociale voorziening avant la lettre, lang voordat termen als “werknemerswelzijn” gangbaar werden. 

Tot die tijd werd er uiteraard ook al in de Linge gezwommen, en dat bleef men ook wel doen. Dat gebeurde onder andere in het ‘Oosterwijkse vlietje’, vlak bij de Tiendweg achter de glasfabriek, bij de Galgenwaard en bij Bart ’t Lam, die molenaar was op de eerste molen aan de Lingedijk. Bij scheepmaker Schriek mocht men kleding in de schuur ophangen. De rivier ter hoogte van de glasfabriek werd gemeden vanwege het glas dat er vaak lag, maar verderop, bij de Oude Begraafplaats, was het water wel geschikt om te zwemmen.

Het nieuwe zwembad was een afgebakend stuk rivierwater met een eenvoudige voorziening: een klein gebouwtje dat op tonnen in het water dreef. Daar konden bezoekers zich vanaf nu rustig omkleden en hun spullen veilig achterlaten.

En: er was ook toezicht aanwezig van een badmeester. Veel mensen hadden nooit professioneel leren zwemmen, en verdrinkingsongevallen kwamen relatief vaak voor. Toezicht bij zo’n voorziening was een cruciale veiligheidsmaatregel. 

Op 14 juli 1882 werd officieel de naamloze vennootschap “De Leerdamsche Bad- en Zweminrichting-maatschappij” opgericht, zo blijkt uit het notariële bericht. Het initiatief werd vastgelegd door notaris P.C.J. Hondius en kwam voort uit een koninklijke vergunning die al op 19 mei van dat jaar was verleend. 

Het doel van de vennootschap was helder: de bouw en exploitatie van een bad- en zweminrichting in de rivier de Linge, op een locatie die door de gemeente voor twintig jaar kosteloos ter beschikking was gesteld.

Nederlandsche naamlooze vennootschappen, 1 jan. 1886

Achter de oprichting stond een groep Leerdammers uit de gegoede laag van de bevolking. Onder de oprichters en aandeelhouders bevonden zich onder meer fabrikanten, kooplieden, de burgemeester en de kostschoolhouder, zoals Otto Hendrik Lambertus Nieuwenhuijsen, Paulus Floris Pelgrim, Christiaan Anton Jeekel en Berend Beltman. 

In totaal werd een maatschappelijk kapitaal van 3.080 gulden bijeengebracht, verdeeld in 38½ aandeel: hele aandelen van 80 gulden en halve van 40 gulden. Nieuwenhuijsen nam met vijf en een half aandeel het grootste deel voor zijn rekening, gevolgd door Pelgrim met vier en Jeekel met twee. Daarnaast deden tal van andere inwoners mee met één of meerdere (halve) aandelen, wat het sterk lokale en gezamenlijke karakter van het initiatief onderstreept.

De vennootschap werd aangegaan voor een periode van twintig jaar. Opvallend is dat de gemeente Leerdam zich ook betrokken toonde: zes maanden vóór het einde van deze periode zou zij beslissen of zij het bad wilde overnemen, onder meer om het kosteloos toegankelijk te houden voor inwoners. Het geheel laat dus iets zien hoe vooruitstrevend en collectief dit project was. Misschien kunnen we het duiden als een vroege publiek-private samenwerking, gericht op veiligheid, hygiëne en ontspanning voor de Leerdamse bevolking.

Op 2 september staat de oprichting van de N.V. "De Leerdamsche Bad- en zweminrichtings-maatschappij te Leerdam in de krant. 

Nederlandsche staatscourant 2 sept. 1882

 

De Vijfheerenlanden, 25 juli 1886

De Leerdammer, 23 mei 1894

In 1894 krijgt Leerdam er een tweede zwembad bij. Aan de Horndijk opent de zweminrichting 'bij G. de Vos', met een bassin dat werd aangelegd door E. van Wijnen. 

Daarmee beschikte de stad over twee zwemgelegenheden in de Linge. 

Leerdamsche Courant, 24 maart 1894

Leerdamsche Courant, 19 mei 1894

De Leerdammer, 19 mei 1894

Volgens de memoires van Loth van Beest (die procuratiehouders was bij Varsseveld) had de komst van dit tweede bad alles te maken met onvrede over de gang van zaken bij de bestaande zweminrichting. Directeur H.T. Koppen zou volgens hem bezuinigd hebben op toezicht en badmeesters “op een koopie” hebben aangesteld. Het ging daarbij om oudere mannen, zoals Bart ’t Lam en Govert van Ameijde. “Goede menschen”, zo schrijft Van Beest, maar zij konden niet zwemmen. Bovendien ontbrak een roeiboot om in te grijpen bij ongelukken.

Op initiatief van de heren Dik, Jurgens en Korteweg werd daarom uitgekeken naar een beter georganiseerde en veiligere zwemplek. Die werd gevonden bij ‘de Grondel’, op het terrein van Gerrit de Vos. Deze locatie aan de Linge was ideaal: het water was er ondiep, de bodem zanderig en het geheel lag beschut tegen de wind. Er werd een eenvoudige houten schuur geplaatst voor omkleden en verblijf, en daarmee was feitelijk een nieuwe zwemvereniging geboren, met Toon Korteweg als drijvende kracht.

Er werd een overeenkomst gesloten met De Vos, waarbij de club tegen een jaarlijkse vergoeding op werkdagen gebruik kon maken van de zweminrichting. Op zondagen lag dat anders: dan had Gerrit de de Vos de vrije hand. Hij zat dan bovenaan de dijk, inde een dubbeltje entree per persoon en liet iedereen zwemmen die wilde. Dat trok veel publiek - tot zichtbaar ongenoegen van concurrerende 'zwembad-directeur' Koppen. 

Een zekere Johan Jansse zou een reclamelied hebben gemaakt. Loth van Beest herinnert zich de volgende strofen:

"In elk plaats, in elke streek

Was dikwijls een plaats die zwem leek

En zegt: Hier baad ik mij

En de eigenaar van zoo'n land en bad

Is in minder dan een jaar of wat

Een eerste burger der stad.

Dat ondervond ook Gerrit Vos

Daar hij zo slim is als een os

Kan hij zeer gemakkelijk gissen

Dat als het zwemgebouw

Zoals hij 't noemt, verrijzen zou

En zeker drie kwart van Leerdam

Als badgenoten tot hem kwam

Hierin bedroog de man zich niet

Pas verbreidde zich de mare

Dat wij met de bouw begonnen waren

Of stroomden van alle zijden

Liefhebbers toe, die naar men zeide

In kwestie lagen met Koppen enz.

De Directie van het Leerdamsche bad

Dat voor velen geen aantrekkelijkheid meer had."

Tot wanneer de zweminrichting van Gerrit de Vos heeft bestaan is mij niet duidelijk.

De Leerdammer, 5 september 1894

Of de concurrentie van ‘De Vos’ hier een rol in speelt of niet: het zwembad is niet meer rendabel een antal jaren later. In 1905 blijkt de N.V. 'Leerdamsche Bad- en Zwemrinrichting-Maatschappij' in liquidatie. 

De Leerdammer, 19 april 1905

Er wordt een poging gedaan om een nieuw zwembadbestuur te creëeren. Uiteindelijk koopt de heer A.C. Korteweg de bad- en zweminrichting op voor een doorstart. 

Is deze Antonie Cornelis Korteweg dezelfde als Toon Korteweg hierboven genoemd, die aan de wieg stond van de zwemvereniging bij 'De Vos'? Het zou mij niet verbazen. 

De Leerdammer, 7 juni 1905

De Leerdammer, 15 juli 1905

Er wordt een jaarlijkse gemeentelijke subsidie van 120 gulden verleend. 

Directeur wordt naast de heer A.C. Korteweg (winkelier aan de Kerkstraat 26) ook P.M. Cochius (glasfabriek-directeur). Commissarissen worden A. van Leer (bouwkundige), W. Donkersloot (grutter aan de Hoogenhoek), A. van Wijk (bakker) en J. Weersma (gemeente-ontvanger). 

De Leerdammer, 28 april 1906

Het nieuws van de dag, 5 sept. 1906

In 1907 blijkt dat de financiële situatie van de Leerdamsche zweminrichting niet rooskleurig van start gaat:

De Leerdammer, 13 maart 1907

Toch blijft het zwembad bestaan. 

Tot badmeester en 'badvrouw' worden benoemd C. Bogerd en zijn echtgenote, wonend in de Bergstraat.

De Leerdammer, 7 mei 1910

Tijdens de vergadering van de directie van het zwembad in 1910 blijkt dat de heer H.G. Scherrer afscheid neemt en dat in zijn plaats M.J. Schreuders wordt benoemd. 

De Vijfheerenlanden, 26 februari 1910

De Leerdammer, 16 juni 1915

In 1916 wordt de heer A. van Leer directeur, commissarissen worden B.J. ter Haar (boekhandelaar, drukker) en P.H. Buys (procuratiehouder Varsseveld)

De Telegraaf 15 mei 1916

Vermoedelijk heeft de Leerdamsche Bad- en Zweminrichting aan de Lingedijk tot ongeveer 1918 bestaan. 

Dan volgt een nieuw hoofdstuk van het Leerdamse zwembadleven: te lezen in de volgende blog!

Bronnen:

• Beest, Loth van, "Leerdam in het laatste kwart van de 19e eeuw" in: Van Stad en Graafschap Leerdam, orgaan van de Historische Vereniging Leerdam, 30e jrg. nr. 2, sept. 2011, pag. 25-27.
• Blom, F.L., Leerdam in oude ansichten 1 (1987) 4e druk, foto 121.
• Blom, T.A., Leerdam in oude ansichten 2 (1980), foto 94, 99.
• Blom, T.A. Leerdam, heden en verleden (1999), foto 1-2. 
• Foto's: Facebook-pagina Oud-Leerdam of beeldbank HVL