Het 'Nutszwembad' (1918-1939), 'FIDO' (1934-1942) en "Het Leerdamsche Zwembad" (1939-1958)

 

In 1918 kreeg Leerdam een nieuw zwembad, gelegen aan de Galgenwaard langs de Linge.

Wanneer we het bad aan de Lingedijk als het eerste zwembad beschouwen en de zweminrichting bij Gerrit de Vos als het tweede (waarbij we de doorstart van het eerste zwembad in 1905 buiten beschouwing laten), dan gaat het hier om het derde zwembad van Leerdam.

Het zwembad werd gerealiseerd op initiatief van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen, een landelijke organisatie die zich inzette voor volksontwikkeling en maatschappelijke vooruitgang. 'Het Nut' wilde in de 19e en vroege 20e eeuw de algemene beschaving bevorderen door onder andere onderwijs, opvoeding en publieke voorzieningen te stimuleren, los van religieuze of politieke stromingen.

Op de aanvraag van 'het Nut' om een gemeentelijke bijdrage van 1000 gulden voor de bouwkosten en een jaarlijkse subsidie van 800 gulden, werd het voorstel met 7 tegen 6 stemmen verworpen (rechts tegen links). Toen vervolgens werd voorgesteld dat het zwembad op zondag gesloten zou zijn, een kwestie met een duidelijke religieuze lading binnen de verzuilde samenleving, werd dit na een heftig debat met dezelfde stemverhouding van 7 tegen 6 wél aangenomen. Deze gang van zaken haalde dan ook de landelijke pers:

Rotterdamsch Nieuwsblad 15 juni 1918

De Standaard 21 juni 1918

Op 3 augustus 1918 kon het zwembad worden geopend. Architect Jetze Jansen had het ontwerp voor het zwembad getekend. 

De Leerdammer, 7 augustus 1918

Het zwembad heeft een woelige start. Nauwelijks een jaar na de start, blijkt dat het zwembad weg moet omdat Galgenwaard verkocht wordt. Gelukkig kan men aan de Horndijk een terrein aankopen waar het zwembad opnieuw kan worden opgebouwd. 

De Leerdammer, 17 mei 1919

De Leerdammer, 20 september 1919

Een nieuwe tegenslag een paar maanden later. Door het hoge water zijn losse delen van het zwembad in opbouw weggedreven. 

De Leerdammer, 31 december 1919

De Leerdammer, 7 januari 1920

De Leerdammer, 26 maart 1921

In 1925 werd het bestaande bad uitgebreid met een nieuw bassin van 13 bij 8 meter. Daarmee kwamen er voor de zwemmers twee bassins beschikbaar met een gezamenlijk oppervlak van circa 175 m². Rond het bad werd een betonnen beschoeiing aangelegd, afgewerkt met basaltinetegels. Het geheel werd “deugdelijk uitgevoerd in eikenhout, ijzer en beton”, met de bedoeling dat het vele jaren mee zou gaan.

Langs de lengtezijde werd een leuning geplaatst met een railsysteem waarover een wagentje met lijn kon worden voortbewogen. Dit systeem verving de ouderwetse hengel en bleek bij het zwemonderricht van grote waarde. Daarnaast waren er voorzieningen zoals drijfkurken, een springplank, een reddingsgordel en een roeiboot beschikbaar. Ook de kleedkamers waren opgefrist en opnieuw geschilderd.

De Leerdammer, 13 juni 1925

In 1934 wordt badmeester Planken, geliefd bij de jeugd, spontaan gehuldigd door een aantal 'jeugdige zwemmers'. Het bestuur waaronder de notaris De Jonge van Halen en gemeente-secretaris Rijsdijk sloten zich aan bij de huldiging en badmeester Planken kreeg als cadeau een gouden ring aangeboden.

Mogelijk zijn deze foto's van dit moment? HVL05888.jpg  en HVL05887.jpg en HVL05891.jpg

De Leerdammer, 19 mei 1932

De Leerdammer, 23 september 1933

 

De inrichting werd in 1934 nogmaals gemoderniseerd en voldeed "aan de eischen, welke door den Kon. Nederl. Zwembond worden gesteld". Er was een speciaal bassin aanwezig voor kleine kinderen.

In september 1934 was de in Leerdam geboren Henk Pellikaan, speler van het Nederlands elftal, aanwezig bij een sportevenement in het zwembad, waar hij als starter fungeerde.

De Leerdammer, 5 mei 1934

De Courant Het nieuws van den dag 4-9-1934

Onderstaande gegevens zijn bekend voor het jaar 1938:

Het beheer van het Nutszwembad was opgedragen aan een vaste commissie, bestaande uit notaris W.A. de Jonge van der Halen (voorzitter), W. van Leer (penningmeester) en J.F. Kervers, badmeester, wonende aan de Markt 12. Deze commissie was verantwoordelijk voor de dagelijkse gang van zaken, het onderhoud en de organisatie van het zwemseizoen.

Tijdens het door de commissie vast te stellen zwemseizoen was de inrichting op vaste tijden toegankelijk voor het publiek. Op werkdagen waren er gescheiden uren voor heren en dames. Heren konden terecht van 7.00 tot 8.00 uur ’s ochtends, van 14.00 tot 15.00 uur en van 17.00 tot 19.00 uur. Voor dames gold een ruimere spreiding: van 8.00 tot 11.30 uur, van 15.00 tot 17.00 uur en van 19.00 tot 20.00 uur.

Voor abonnementhouders golden aparte, voordelige regelingen. Tegen een abonnement van f 2,– konden dames dagelijks van 19.00 tot 20.00 uur zwemmen en heren van 18.00 tot 19.00 uur. Op woensdag- en zaterdagmiddag was er bovendien gelegenheid voor kinderen: meisjes van 15.00 tot 16.00 uur en jongens van 14.00 tot 15.00 uur, tegen een tarief van 5 cent per bad. 

Van deze voorzieningen werd druk gebruikgemaakt, vooral door jongens en meisjes. Voor ouders was het een geruststellende gedachte dat hun kinderen onder toezicht in een naar de eisen van de tijd ingericht bassin de zwemkunst konden leren.

De tarieven waren gedifferentieerd naar lidmaatschap en gezinsverband. Voor Nutsleden bedroeg een abonnementskaart f 3,50; het tweede gezinslid betaalde f 1,75 en elk volgend gezinslid f 1,00. Voor niet-leden waren deze bedragen respectievelijk f 5,00, f 2,50 en f 1,50. Maandkaarten kostten f 1,25 voor leden en f 2,00 voor niet-leden, geldig gedurende één maand na afgifte. Weekkaarten voor logés waren verkrijgbaar voor f 0,75. Voor kinderen tot en met 16 jaar golden gereduceerde tarieven: f 2,00 voor kinderen van leden en f 2,50 voor kinderen van niet-leden. Een enkel bad kostte f 0,15. In de prijzen was het gebruik van badkleding en handdoeken niet inbegrepen.

Daarnaast bood het zwembad gelegenheid tot het volgen van methodisch zwemonderwijs. Het bestuur stelde spaarzegels van 10 en 25 cent beschikbaar, die konden worden ingewisseld voor een abonnementskaart. Inlichtingen hierover werden verstrekt door de badmeester.

Aan de overkant van het Nutszwembad

Maar de geschiedenis herhaalt zich. In 1934 had het Nutszwembad een concurrent gekregen. 

Aan de Horndijk, iets verderop, werd een tweede zwembad gerealiseerd. Dit was een particulier bad, genaamd "FIDO", dat werd geëxploiteerd door de voormalige badmeester van het Nutszwembad, de heer Breedveld.

De Leerdammer, 21 april 1934

Badmeester Breedveld voor zwembad 'FIDO'

Zwembad “Fido” werd gebouwd door timmerman Van den Berg, een vriend van Breedveld. Het krantenartikel beschrijft een eenvoudig maar functioneel ingericht bad. Via een breed gruispad vanaf de dijk kwam men bij de ingangspoort. Rechts daarvan lag een fietsenstalling, links een trap langs het kantoor van de badmeester naar de kleedkamers. Naast de fietsenstalling stonden rietmatten die beschutte zitplaatsen creëerden en was een grasveld aangelegd. Via cementplaten bereikte men het zandbodem-bassin in de Linge. De landtong was met een houten hekwerk boven het waterniveau afgezet, terwijl geoefende zwemmers op andere zandinhammen het water in konden.

De Leerdammer, 21 april 1934

De Leerdammer, 2 mei 1934

De Leerdammer, 12 mei 1934

De Leerdammer, 19 mei 1934

De laatse zomer-openingsdag (25 september 1934) van
zwembad Fido aan de Horndijk.
Badmeester Breedveld staat (met pet) achteraan.

De Leerdammer, 3 juli 1935

Op zaterdag 27 juli 1935, de dag na de 63e verjaardag van badmeester Breedveld, vond de Fido-Jeugddag plaats, een zwemsportevenement voor de jeugd. Op het programma stonden 22 wedstrijden. Fotograaf Lemmen vereeuwigde dit evenement: 

De Leerdammer, 31 juli 1935

De Leerdammer, 31 juli 1935

De Leerdammer, 1 augustus 1934

De Leerdammer, 31 juli 1935

Badmeester Breedveld en zijn ega.

De Leerdammer, 18 juli 1936

 

De zwemuren van 'Fido' waren als volgt vastgesteld voor het jaar 1938: Voor dames was het bad dagelijks geopend van 9.30 tot 11.30 uur ’s ochtends, van 14.00 tot 17.00 uur ’s middags en van 19.00 tot 20.00 uur ’s avonds. Voor heren gold een ruimere ochtend- en middagregeling: van 7.30 tot 9.30 uur, van 14.00 tot 15.00 uur en van 17.00 tot 19.00 uur. Voor schoolgaande jeugd zonder abonnement was er op woensdag- en zaterdagmiddag gelegenheid om te zwemmen tegen een tarief van 5 cent per bad: meisjes van 15.00 tot 16.00 uur en jongens van 16.00 tot 17.00 uur. Het zwembad van Breedveld was dus ook op zondagen geopend. 

De abonnementstarieven waren opgebouwd naar gezinsgrootte en 'zwemrechten'. Met recht op zwemmen gedurende de zondagmiddag bedroeg het tarief voor het eerste gezinslid f 4,75, en f 2,50 voor elk volgend gezinslid. Maandkaarten kostten f 2,25. Zonder dit zondagmiddagrecht bedroegen de tarieven f 4,00 voor het eerste gezinslid en f 2,00 voor elk volgend gezinslid. Een enkel bad kostte 15 cent. Daarnaast waren speciale abonnementen beschikbaar voor avondzwemmers en -zwemsters. Voor grotere gezinnen en financieel zwakkeren kon in overleg een aangepast tarief worden vastgesteld.

_____________________

En zo gebeurde het dat Leerdam in de jaren '30, als de watersport populair wordt, de beschikking heeft over twee zwemabaden, het Nutszwembad en Fido. 

Chr. soc. dagblad voor Nederland De Amsterdammer 25-6-1936

Maar in 1939 verkeert het Nutszwembad in een slechte financiële toestand. Door de economische crisis waren de bestedingsmogelijkheden van burgers sterk afgenomen. De situatie werd verder bemoeilijkt door een zware schuldenlast. In het onderstaande krantenbericht wordt beschreven dat badmeester Breedveld destijds, na een meningsverschil met enkele bestuursleden, zijn dienstverband had opgezegd. Hoewel dit conflict later werd bijgelegd en Breedveld zich opnieuw beschikbaar stelde, had het bestuur inmiddels andere plannen. Dit leidde tot een rechtszaak, waarbij het Nutszwembad werd veroordeeld tot het vergoeden van de proceskosten van Breedveld.

Intussen verkeerden beide zwembaden in zwaar weer en boog de gemeente zich over het ‘Leerdamsche zwembad-vraagstuk’.

De Leerdammer, 4 mei 1939

De Leerdammer, 23 mei 1939

De Leerdammer, 25 juli 1939

In 1939 wordt er een nieuwe vereniging opgericht die de naam "het Leerdamsche Zwembad" gaat dragen. Bestuursleden zijn A.H. Verhagen (voorzitter), J.F.C.L. van Engelen (secr.-penningmeester), G. van Breuugel, J. de Jager, H. Niemandsverdriet, H. van Overhagen en H. van Dam. 

Het Nutszwembad wordt overgenomen. 

Chr. sociaal dagblad voor Nederland
De Amsterdammer 1-8-1939

De gemeente verleende een subsidie van 700 gulden, waaraan een aantal voorwaarden werd verbonden. Zo dienden de jaarstukken te worden overgelegd aan B&W, was gemengd zwemmen niet toegestaan, moesten kinderen tot 14 jaar tegen een gereduceerd tarief kunnen zwemmen en diende het zwembad op zondag gesloten te blijven.

De Leerdammer, 17 februari 1940

De Leerdammer, 27 februari 1940

De Leerdammer, 8 juni 1940

Breedveld blijkt in de winter 1939-1940 ziek te zijn geweest maar na herstel en terugkeer van evacuatie opent ook hij het zwembad weer in de zomer van 1940:

De Leerdammer, 8 juni 1940

In 1942 wordt de zomeropening van Fido aangekondigd. Daarna kan ik niets meer vinden over dit zwembad. Vermoedelijk was dit het laatste seizoen voor Fido?

De Gecombineerde, 23 mei 1942

Ook de heer Kervers beëindigde zijn werkzaamheden als badmeester in het Leerdamsche Zwembad. In 1942 werd Ties van Brakel aangesteld als badmeester; hij was gediplomeerd sportleraar en masseur.

Dagblad van Rotterdam 27-5-1942

Nieuwe Tielsche Courant, 28 juni 1945

Nieuwe Tielsche Courant, 8 juni 1946

"Zwemmen op zondag" en "gemengd zwemmen" staat weer op de gemeentelijke agenda. Een overweging hierbij was dat het doorvoeren van zo'n standpunt een bedreiging zou zijn voor het voortbestaan van het zwembad, wat eigenlijk ook niemand wilde. 

De Gecombineerde, 27 maart 1948

De Gecombineerde, 6 april 1948

De Gecombineerde, 14 sept. 1948

De Gecombineerde, 12 juli 1949

De Gecombineerde, 19 mei 1953

In de columnruimte van De Gecombineerde wordt geklaagd over de onhygiënische toestand van het ‘zwembad’ in Leerdam.

Nieuwe Tielsche Courant, 2 juli 1953

Er zijn plannen voor de bouw van een nieuw zwembad; burgemeester en wethouders zijn hiermee bezig.

In 1955 wordt in de krant genoemd dat badmeester Johan Breedveld (1872-1955) van 'Fido' op 83-jarige leeftijd is overleden. 

De Gecombineerde, 4 juni 1955

Het "Leerdamsche Zwembad" is in verval geraakt.

De Gecombineerde, 8 maart 1958

De Waarheid 31 juli 1958

Maarr... de opening van een nieuw zwembad komt steeds dichterbij: het vijfde zwembad voor Leerdam. En dit keer is het geen natuurbad.

Daarover meer in de volgende blog.

Het einde van het ‘Leerdamsche Zwembad’ was overigens tamelijk bijzonder. Burgemeester Den Hollander kocht in 1960 het perceel en liet de waterbassins dempen, waarna ze werden begraven onder de tuin naast de villa die hij daar liet bouwen.

Bronnen:

• Bats, "Zwembaden in Leerdam", Verenigingsorgaan Vrienden van Oud-Leerdam, jrg. 11 nr. 1 via website Historische Vereniging Leerdam
• Diverse krantenberichten, hierboven genoemd
• Foto's: Beeldbank Leerdam