Het Schavet – van watergang naar straatnaam

Wie tegenwoordig door het Schavet in Leerdam loopt, zal niet snel bedenken dat deze naam herinnert aan een watergang of riolering. Toch is dat precies wat de geschiedenis van het Schavet zo interessant maakt.

Het Schavet is tegenwoordig een straat in het centrum van Leerdam, tussen de Bergstraat en de Nieuwstraat. Eeuwen geleden zag dit deel van de stad er echter heel anders uit. Hier lagen tuinen, achtererven, en greppels en slootjes een belangrijke rol speelde bij de afwatering en begrenzing van de stad.

Leerdam ligt aan de Linge, op een oeverwal die hoger ligt dan het omliggende veengebied. De oudste bebouwing ontstond op deze relatief hoge grond. Het lager gelegen gebied maakte een goede afvoer van overtollig water noodzakelijk. In en rond de stad lagen daarom grachten, sloten en andere watergangen. Het Schavet kan oorspronkelijk zo'n watergang zijn geweest.

Arie de Klerk beschreef in 1988 deze mogelijkheid. Volgens hem kan het Schavet zijn ontstaan uit een natuurlijke afwateringslaagte langs de rand van de oeverwal waarop de oudste bebouwing van Leerdam ontstond. Het hoogteverschil tussen de oeverwal en het lager gelegen veengebied maakte deze plek geschikt voor de afvoer van overtollig water. Mogelijk werd de natuurlijke waterloop later door de mens aangepast of uitgegraven. Zo zou het Schavet zijn ontstaan als een watergang tussen de Nieuwstraat en de Kerkstraat, die uiteindelijk ook werd gebruikt voor de afvoer van vuil en afvalstoffen. 

4.KADOR-R minuut- en vervolg-minuutplans van de Dienst van het Kadaster
en de Openbare Registers: directie Zuid-Holland, district Rotterdam,
inv.nr. 665 Leerdam sectie B2, 1817-1832 

Een grens in de oude stad

De oude stad lag op de hogere oeverwal langs de Linge. Ten noorden daarvan bevond zich lager gelegen terrein. Een watergang kon daardoor een natuurlijke scheiding vormen tussen het reeds bebouwde gebied en het terrein dat nog moest worden ontgonnen of bebouwd.

Ook amateur-historicus Reinier van den Berg (1910-1989) ging hierop in. In een krantenartikel uit 1979 probeerde hij aan de hand van oude kaarten en de nog aanwezige bebouwing de vroegere situatie van Leerdam te reconstrueren. Volgens zijn interpretatie liep het Schavet achter de kerk door de tuinen tussen de Kerkstraat en de Nieuwstraat en stond het in verbinding met de gracht bij de Westwal.

Het Schavet kan daarmee een grens hebben gevormd tussen de erven aan de Kerkstraat en het aanvankelijk nog onbebouwde gebied ten noorden daarvan. Mogelijk had de watergang bovendien een functie als kwelsloot of gracht.

Open riolering

In de loop van de tijd veranderde de functie van het Schavet. Zoals veel oude steden kende ook Leerdam vroeger open rioleringen. Dit waren in feite sloten die werden gebruikt voor de afvoer van water en afvalstoffen.

Een dergelijke open afvoer liep als grens tussen de achtertuinen van de huizen aan de Kerkstraat en de Nieuwstraat. Vanaf de Vliet langs de Vlietskant liep de watergang dwars over de Fonteinstraat en kwam uiteindelijk uit in de gracht aan de Westwal. 

Waarschijnlijk was de kruising met de Vlietskant en de Nieuwstraat al eerder als een gedeelte van de riolering uitgevoerd. Later kwam de Vliet langs de Vlietskant te vervallen en was men voor de afvoer geheel aangewezen op de Westgracht.

Omstreeks 1840 was deze afvoer nog volledig een sloot. Deze sloot droeg de naam het Schevet en vormde tevens de afscheiding langs het kerkhof achter de kerk.

De naam Schevet of Schavet

De naam zelf heeft onderzoekers lange tijd voor een raadsel gesteld. In bronnen komen verschillende schrijfwijzen voor, waaronder Schavet en Schevet.

De Historische Vereniging Leerdam besteedde in haar verenigingsblad zelfs een reeks artikelen aan de vraag „Schevet of Schavet?”. Daarin worden verschillende verklaringen voor de naam besproken.

Een van de verklaringen zoekt de oorsprong in het Franse woord chevet. In de architectuur duidt dit op het uiteinde of koor van een kerk. Volgens deze theorie zou de naam oorspronkelijk betrekking hebben gehad op het gebied rond het koor van de kerk en het aangrenzende kerkhof. Een aanwijzing daarvoor is te vinden in een archiefstuk uit 1770. Daarin wordt gesproken over een betaling aan de koster voor het openen en sluiten van de hekken van het Schavet. Volgens oude kaarten was het kerkhof destijds ommuurd. Het Schavet zou in deze betekenis dus de naam kunnen zijn geweest voor het gebied bij het koor en het omliggende kerkhof.

Een andere verklaring zoekt de oorsprong juist in het water. Zo is geopperd dat Schavet verwant kan zijn aan Scheiwed, een waterloop die een scheiding vormde. Het woord wed zou daarbij betrekking kunnen hebben op water, een poel of een drinkplaats. Deze verklaring is aantrekkelijk omdat een watergang inderdaad een natuurlijke grens kon vormen.

Ook de term "stadsgewed" is in dit verband genoemd. Volgens Dick Haagsmans publicatie in 2022 zou Schavet een afkorting of verbastering van dit woord 'stadsgewed' kunnen zijn. Een gewed of wed kan worden opgevat als een watergang, greppel of waterige laagte. In die betekenis zou het Schavet de stadsgreppel of 'statssloot' zijn geweest.

Deze verklaring sluit aan bij andere oude benamingen die in Leerdam en omgeving voorkomen, zoals gewed en gruppel. Bovendien is ook in Asperen een 'schavet' bekend, rechts naast villa Suter; nog steeds een watergang.

Het Schavet in de kerkelijke rekeningen

Dat het Leerdamse Schavet al vroeg als watergang of afvoer werd gebruikt, blijkt uit kerkelijke rekeningen.

In rekeningen uit de 17e eeuw wordt al een uitgave vermeld met de aanduiding: „het Schevet gemaakt”. Later wordt ook melding gemaakt van het uitbaggeren van het Schevet. Deze vermeldingen laten zien dat het Schavet in die tijd onderhoud vergde en daadwerkelijk als afvoer functioneerde.

Toen de heren IJzerman en Koppen (de achterburen van het schavet) eens aanboden om het Schavet langs het kerkhof op eigen kosten te rioleren, wees de kerkvoogdij dit aanbod blijkbaar af. 

Uiteindelijk is men toch overgegaan tot het aanleggen van een gemetselde riolering.

Het oude Schavet verdween daarmee geleidelijk als open sloot uit het straatbeeld, maar de oorspronkelijke waterloop bleef als riool bestaan.

Van sloot naar riool

De oudste riolering van Leerdam wordt doorgaans gedateerd op omstreeks 1900. In het centrum van de stad werd toen een rioleringsstelsel aangelegd. De aanleg moet worden gezien tegen de achtergrond van de modernisering van Leerdam aan het begin van de twintigste eeuw.

In 1868 had de adjunct-inspecteur de burgemeester en wethouders van Leerdam op de noodzaak van verbetering gewezen. Tijdens de cholera-epidemie was gebleken dat de meeste zieken in de omgeving van het Schavet woonden. De gemeenteraad liet daarop weten dat de ‘aangewezen slob’ inmiddels voor driekwart was overkluisd en binnen afzienbare tijd geheel in een riool zou zijn veranderd.

Het Geneeskundig Staatstoezicht was in 1868 nog maar een paar jaar actief. Er kwam daardoor steeds meer aandacht voor de gezondheid van mensen en voor problemen die zich lokaal voordeden. Ook in Leerdam werd gekeken naar situaties die gevolgen konden hebben voor de volksgezondheid. Het verhaal over het Schavet is daar een voorbeeld van.

Verslag aan den Koning van de bevindingen en handelingen 

van het Geneeskundig Staatstoezigt in het jaar 1868

01-01-1868

De gezondheidscommissie, de stank van de grachten en greppels, het gebrek aan schoon drinkwater en de aanleg van riolering staan herhaaldelijk op gemeenteraadsagenda:

Nieuwe Gorinchemsche Courant 24-8-1882

De Vijfheerenlanden, 8 mei 1890

Leerdamsche Courant, 9 september 1893

De Leerdammer, 2 maart 1895

De raad bespreekt in 1895 de demping van de gracht langs de Noorderwal en de aanleg van riolering. Na discussie over de vertraging en de kosten wordt besloten de gracht zo spoedig mogelijk te dempen en buizen van 40 cm te gebruiken.

Daarna werd de invoering van een tonnenstelsel voor de afvoer van faecaliën besproken. Het tonnenstelsel was een systeem voor de inzameling en afvoer van menselijke uitwerpselen. Inwoners gebruikten hiervoor een speciale ton, die regelmatig werd opgehaald. Het doel was vooral hygiëne te verbeteren en vervuiling van riolen, grachten en wateren te voorkomen. Het voorstel wordt na discussie met 7 tegen 3 stemmen aangenomen.

Leerdamsche Courant, 27 maart 1897

De Leerdammer, 25 januari 1908

De Leerdammer, 5 februari 1908

Toen Johan Rudolf Mees (1882-1936) in 1914 op 31-jarige leeftijd tot burgemeester werd benoemd, trof hij een gemeente aan die door een jarenlang behoudend beleid een achterstand had opgelopen ten opzichte van andere gemeenten. Onder zijn leiding werd een flinke inhaalslag gemaakt. Zo kwamen er nieuwe riolering, een school, betere bestrating en trottoirs en werd Leerdam aangesloten op het elektriciteitsnet.

Ook op het gebied van de riolering veranderde er in de jaren daarna veel. Tussen de Eerste en de Tweede Wereldoorlog werd het centrum van Leerdam en een deel van Leerdam-West verder van riolering voorzien. Deze verbeteringen waren een belangrijke stap in de ontwikkeling van de hygiëne en leefbaarheid van de stad.

Toch betekende de aanleg van nieuwe riolering niet dat de oude watergangen meteen verdwenen. De naam Schavet of Schevet komt in de krantenarchieven over Leerdam nauwelijks voor. Maar waarschijnlijk bleef het oude Schavet nog lange tijd als riool in gebruik. Ondanks de aanleg van nieuwe riolering in onder meer de Kerkstraat en de Nieuwstraat bleven verschillende percelen op het oude riool aangesloten. Het aanleggen van nieuwe riolering onder bestaande huizen naar de straat was immers een ingrijpende en kostbare onderneming.

Ook rond 1960 was er aan de oppervlakte nog maar weinig van het oude riool te zien. In enkele achtertuinen waren nog putten aanwezig en in de Fonteinstraat en aan de Westwal herinnerden enkele aansluitingen aan de vroegere watergang. Het oude riool was inmiddels aangesloten op het moderne rioleringsstelsel, waarbij het afvalwater via het rioolgemaal werd afgevoerd. Van de oorspronkelijke open sloot was daarmee in het straatbeeld vrijwel niets meer over.

Een andere oude watergang, de Meentvliet, bleef echter nog veel langer als riool in gebruik. Tot in de jaren zeventig werd deze gebruikt voor de afvoer van afvalwater. Dat zorgde regelmatig voor stankoverlast en leidde dan ook tot klachten van omwonenden.

De geschiedenis van het Schavet laat daarmee mooi zien hoe Leerdam in de loop van de twintigste eeuw veranderde: oude open watergangen maakten geleidelijk plaats voor een modern rioleringsstelsel, al bleven sommige oude voorzieningen nog tientallen jaren in gebruik.

De ontdekking in 1992

In 1987 werden in Leerdam plannen gemaakt voor de aanleg van een nieuw riool. Het riool onder de Noordwal, bestaande uit een gresbuis, en het schavet, een gemetseld riool dat tussen de Kerkstraat en de Nieuwstraat lag, kwamen vanwege hun ouderdom en slechte toegankelijkheid als eerste in aanmerking voor vervanging.

Tijdens de aanleg van nieuwe riolering Achter de Kerk in 1992 kwam een gedeelte van het oude Schavet opnieuw aan het licht.

Het bleek te gaan om een gemetseld riool met een toogconstructie. De afmetingen varieerden van ongeveer 0,6 × 0,6 meter tot 1 × 1 meter. Daarmee werd zichtbaar hoe omvangrijk de oude water- en afvoerstructuur was geweest.

Het Schavet liep vanaf de Fonteinstraat in de richting van het Oranjeplein en vervolgens naar De Looierij, de huidige Singel. Daar mondde het uit in de Maalvliet.

De vondst van dit gemetselde riool bevestigde dat de oude watergang in de loop der tijd was veranderd in een ondergrondse afvoer. Wat ooit een open sloot was geweest, had daarmee een nieuwe functie gekregen binnen het moderne rioleringsstelsel.

Een naam die bleef bestaan

Wie nu door het centrum van Leerdam loopt, ziet geen sloot of open watergang meer tussen de rond de Kerkstraat, Nieuwstraat en Bergstraat. De ruimte is volledig opgenomen in het bebouwde stadscentrum. 

De precieze oorsprong van de naam 'Schavet' blijft onzeker. Het meest waarschijnlijk is de verwijzing naar een watergang of stadssloot, mogelijk verwant aan gewed, wed, Scheiwed of stadsgewed. Een definitief antwoord is waarschijnlijk niet meer te geven. Wel is duidelijk dat de naam Schavet al eeuwenlang met deze plek in Leerdam verbonden is. 

Daarbij moeten we de oude watergang en de huidige straatnaam niet met elkaar verwarren. De oude Schavet liep van de huidige straat Achter de Kerk door naar de Westwal. 

De huidige Schavet is een korte straat tussen de Nieuwstraat en de Bergstraat. De straatnaam herinnert dus aan de verdwenen watergang, ook al ligt de straat niet op het oude tracé.

Zo is de oude watergang uit het zicht verdwenen, terwijl de naam is blijven voortleven. Het water zelf is verdwenen, maar de naam herinnert nog aan de tijd waarin sloten en watergangen het karakter van de stad mede bepaalden.

Bronnen:

• Berg, R.v.d., "Een stad en zijn plattegrond", in: De Gecombineerde, 15 september 1979, pag. 15.
• Gemeente Vijfheerenlanden, "Beleidsregel van de gemeenteraad van de gemeente Vijfheerenlanden houdende regels omtrent riolering", geraadpleegd d.d. 12-9-2026. 
• Gent, P.M., Leerdam door de eeuwen heen, (1933), pag. 37.
• Haagsman, Dick, Leven binnen de Leerdammer vrijheid (2022), pag. 243-245.
• Habitant, "Brieven 1 - Een Leerdammer zegt er het zijne van" in De Gecombineerde 1 jui 1971.
• Klerk, Arie de, "Mileuproblemen", in jrg. 8 nr. 2 (1988), geraadpleegd via website HVL.
• Klerk, Arie de, J.A. de Wit, B.J. de Groot en Adr. Bullée, "Over de oorsprong en de betekenis van het woord “Schevet” of “Schavet”" (1988) geraadpleegd via website HVL.
• Leede, van ter, "Oud-Leerdam hoort in de Oudheidkamer" in: De Gecombineerde, 28 januari 1960, pag. 4. en De Gecombineerde, 27 februari 1960, pag. 12.
• Schoemaker, Peter, "Leerdams oudste riolen aan vervanging toe" in: De Gecombineerde 11 december 1987, pag. 3.
• Steijgerwalt, Herman, "Leerdam volgens Harm Walt, " in: Extra Nieuws Leerdam, 31 mei 2000, geraadplegd via Eriks website.