Langs de Lingedijk in Leerdam staat een huis dat zijn beste tijd duidelijk heeft gehad. Grauw, verwaarloosd en inmiddels behoorlijk bouwvallig: het is bijna niet voor te stellen dat hier ooit mensen woonden en dat hier later het kantoor van Personeelszaken van de glasfabriek was gevestigd.
 |
| Foto: Magda van Driel |
Dat het gebouw, inmiddels eigendom van O-I Glass, er zo verwaarloosd bijstaat, spijt veel Leerdammers. Want achter die grauwe gevel gaat niet alleen een stukje geschiedenis van de Glasstad schuil, maar ook twee unieke glaskunstobjecten. Er wordt op dit moment dan ook gewerkt aan een "reddingsplan".
Ik was nieuwsgierig naar de geschiedenis van het huis en ging op zoek naar oude foto's en krantenberichten.
__________________________________________
De geschiedenis van het pand, door veel Leerdammer het 'glashuisje' of 'dijkhuis' genoemd, begint bij de aanbesteding van een woonhuis door de glasfabriek in het najaar van 1886.
De heer Everhardus Wiggelinkhuijzen (1855-1921), bouwkundige te Leerdam, ontwierp het huis.
 |
| De Vijfheerenlanden, 19 en 23-09-1886 |
 |
Nieuwe Gorinchemsche Courant 30-9-1886
|
 |
| Links het pand aan de Lingedijk 8, gelegen vlakbij de 'withut', 1920. |
Het is heel aannemelijk dat de woning voor Jan Driesen was bedoeld. Deze was meesterknecht (ook wel 'werkmeester' genoemd) en later adjunct-directeur bij de glasfabriek. Op deze personeelsfoto en deze foto staat hij afgebeeld.
Toen hij op 14 juli 1875 als meesterknecht bij de pas gestichte nieuwe glasfabriek van Jeekel Mijnssen & Co in dienst trad, moest hij eerst een eed afleggen. De glasfabriek wilde voorkomen dat deze kennis naar buiten werd gebracht of door concurrenten werd overgenomen. Daarom beloofde Jan Driesen plechtig het fabrieksgeheim te bewaren: hij mocht niet vertellen hoe het glas precies werd gemaakt, welke technieken daarbij werden gebruikt en welke kennis hij tijdens zijn werk in de fabriek opdeed. (Blom, Van Pilgram tot Jeekel, 139)
De eerste steen wordt op 20 oktober 1886 gelegd door de 18-jarige Clasina Bedeaux (1868-1931). Zij zou een paar maanden later trouwen met Jan Driesen (1850-1906).
 |
| Foto: Ton van Kooten |
 |
Jan Driessen en Clasina Bedeaux, foto's: MyHeritage |
Als Clasina Driesen-Bedaux een 'flinke meid' of 'flinke dienstbode' zoekt, beschrijft ze haar adres dan ook als 'Glasfabriek'.
 |
| De Leerdammer, 24 oktober 1896 |
 |
De Leerdammer, 20 april 1898
|
Op 27 juni 1903 wordt het 25-jarig jubileum van de glasfabriek gevierd. Ter gelegenheid hiervan worden verschillende toespraken gehouden, onder meer voor én door Jan Driesen. Een gedeelte van deze toespraken en een verslag van het feest is door Herman Steijgerwalt weergegeven in de uitgaven van de Historische Vereniging: jaargang 11, nummers 3, 4, 5 en 6, en jaargang 12, nummers 1 en 2.
Wanneer Jan Driesen overlijdt in 1906, blijkt hoe nauw zijn naam verbonden was met de glasfabriek. Hij wordt herinnerd als een ‘goede meester’, die voor iedereen een vriendelijk woord overhad.
 |
| De Vijfheerenlanden, 5 mei 1906 |
 |
De Vijfheerenlanden, 9 mei 1906
|
 |
| De Leerdammer, 30 juni 1906 |
Hoe geliefd hij was, blijkt ook uit het feit dat op 6 oktober 1906 namens de glasfabriek en haar personeel een grafmonument aan zijn nabestaanden werd overhandigd. Het monument werd geplaatst op zijn graf op de Oude Begraafplaats aan de Lingedijk.
 |
| De Leerdammer, 10 oktober 1906 |
 |
De Vijfheerenlanden, 10 oktober 1906
|
Na het overlijden van Jan Driesen kreeg het woonhuis op enig moment de bestemming van personeelsgebouw voor de afdeling Personeelszaken van de glasfabriek.
In juni 1928 lezen we in de krant dat er een comité wordt gevormd om een ‘huldeblijk aan de Witglasfabriek’ ter gelegenheid van haar 50-jarig bestaan voor te bereiden. Het comité krijgt daarbij een blanco mandaat voor de financiën die hiervoor nodig zijn.
Besloten wordt ook om op die dag een defilé te houden: vanaf de Spoorstraat wordt naar het Voorwaartsterrein gemarcheerd, waarna men doorloopt naar de fabriek aan de Lingdijk om het cadeau aan te bieden. Want, zo schrijft de journalist van De Leerdammer: de fabriek is “toch zeker een van de levensaders, waarvan niet alleen Leerdam leeft, maar wier bestaan ten nauwste samenhangt met de diverse verenigingen.”
 |
| De Leerdammer, 6 juni 1928 |
 |
| De Leerdammer, 13 juni 1928 |
Dan is het eindelijk zaterdag 16 juni 1928.
Het 50-jarig jubileum van de Glasfabriek Leerdam wordt groots gevierd door de directie, commissarissen en het voltallige personeel in een feestelijk versierde tent nabij de fabriek.
De bijeenkomst trok een groot aantal prominenten, waaronder de burgemeester en wethouders van Leerdam, vertegenwoordigers van de Kamer van Koophandel, vakorganisaties en bekende ontwerpers zoals dr. H.P. Berlage. Tijdens de speech van de voorzitter werd teruggeblikt op de oprichters en de groei van het bedrijf ondanks de moeilijke oorlogsjaren, waarbij benadrukt werd hoe belangrijk de menselijke maat, het idealisme en de sociale voorzieningen binnen de fabriek altijd zijn geweest. Na de officiële speeches trok het gezelschap naar het terrein voor een défilé van Leerdamse verenigingen, waarna het feest werd afgesloten met een concert, een jeugdvoorstelling en vuurwerk.
Tijdens de herdenking regende het cadeaus, financiële bijdragen en eerbewijzen. Om te beginnen stonden er circa 120 bloemstukken opgesteld op het podium, die van alle kanten waren ingezonden. Namens de gemeente Leerdam bood burgemeester J.R. Mees een bedrag van 1500 gulden aan om de vervulling van een langgekoesterde wens mogelijk te maken, namelijk de stichting van een Glasmuseum. Ook het personeel liet zich niet onbetuigd en schonk een geldbedrag voor de uitbreiding van het culturele centrum Ons Huis, evenals een gedenksteen die in de gevel van het fabriek(skantoor) werd geplaatst. De commissarissen van de fabriek sloten zich hier direct bij aan door eveneens een financiële bijdrage voor de uitbreiding van Ons Huis te overhandigen aan directeur Cochius.
J.F. Pont was een van de oudste zakelijke relaties en belangrijkste klanten van de fabriek. Tijdens het 50-jarig jubileumfeest trad hij namens de vertegenwoordigers en handelspartners op. Namens de algemene vertegenwoordiging van de fabriek overhandigde hij directeur P.M. Cochius een door Bart Peizel geschilderd portret van hem. Daarnaast bood Pont een geschenk aan twee beambten die al vijftig jaar aan de fabriek verbonden waren.
Ook de staat en de directie zelf eerden het personeel: minister Slotemaker de Bruine reikte de zilveren eremedaille van de Oranje-Nassau-orde uit aan fabriekschef W. van Meeuwen en de bronzen eremedaille aan arbeider C. van Ameide, waarna directeur Cochius nog ere-diploma's en andere bijzondere onderscheidingen uitreikte aan een aantal oud-gedienden.
 |
Het Nieuws, 19 juni 1928 |
 |
De Vijfheerenlanden, 20 juni 1928
|
 |
Lingedijk 9 te Leerdam, 02-1988 Foto: G.J. Dukker, 268.355 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed |
 |
Exterieur mozaïek Lingedijk 9 te Leerdam Foto: G.J. Dukker, 268356 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed |
Het opvallende tegeltableau, waarmee het personeel de directie in 1928 verraste ter gelegenheid van het vijftigjarig jubileum van de Glasfabriek Leerdam, is een prachtig stukje vakmanschap met een bijzonder verhaal. Dit kleurrijke kunstwerk aan de Lingedijk verbeeldt een hardwerkende man die een zware last draagt, vergezeld door het motto "Ieder draagt zijn steentje bij". Het was bedoeld als het ultieme symbool voor de trotse glasarbeiders van Leerdam.
Onder het mozaïek staat de tekst:
Ter herinnering aan de stichting van het Ons Huis Fonds door het personeel ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan
 |
| Foto: Magda van Driel, 2023 |
Het mozaïek werd ontworpen door de beroemde glaskunstenaar Andries Dirk Copier (1901-1991), die voor de voorstelling een wel heel bijzonder materiaal gebruikte: graniver. Deze glassoort, door de Leerdamse glasfabriek in 1921 geïntroduceerd, werd ook wel 'glasgraniet' of 'steenglas' genoemd. Het werd gemaakt door fijngemalen flessenglas te mengen met zand en het geheel te verhitten. Doordat het glas wél smolt maar het zand net niet, ontstond een robuust persglas met een unieke, steenachtige uitstraling.
Copier stelde het tableau samen uit talloze kleine tegeltjes in verschillende kleuren. Wat het kunstwerk nóg zeldzamer maakt, zijn de goudkleurige graniver tegeltjes. Die zijn speciaal voor slechts twee tableaus ter wereld gemaakt: dit exemplaar op het fabriekshuisje én het tableau op de Leerdamse watertoren. Het is daardoor niet zomaar een muurelement, maar een uniek eerbetoon.
Aan de achterzijde, hoog in het pand, bevindt zich een prachtig glas-in-loodraam van vlakglas, eveneens ontworpen door Copier.
 |
| Foto: Ahmet Tufan |
 |
| Foto: Heidi Timmer, sept 2025 |
De afgelopen decennia staat de toekomst van het iconische huisje aan de Lingedijk onder zware druk. Het huisje staat al circa vijftien tot twintig jaar leeg en raakt ernstig in verval. Met een lekkend dak, een dichtgetimmerde voordeur en een afbrokkelend mozaïek werd het bijna 140 jaar oude pand een doorn in het oog van vele Leerdammers. De zorgen onder de bevolking en oud-medewerkers groeiden gestaag, maar doordat het pand geen officiële monumentenstatus bezit, kon de gemeente het onderhoud niet zomaar afdwingen bij de huidige terreineigenaar. Dit leidde tot een lobby voor het behoud van dit stukje industrieel erfgoed.
Inmiddels is er hoop op herstel dankzij concrete toekomstplannen. De gemeente Vijfheerenlanden voert in samenwerking met het Nationaal Glasmuseum en de terreineigenaar gesprekken om zowel het fabriekshuisje als het Copiertableau te restaureren. Er is een gespecialiseerde Vlaamse restaurateur benaderd die ervaring heeft met het herstellen van dit specifieke glasmozaïek.
Laten we hopen dat de glaskunstwerken zijn veiliggesteld voor hun honderdjarig jubileum in 2028!
 |
| Foto: Heidi Timmer, september 2025 |
Bronnen:
- Bevolkingsregister 1897-1920 Leerdam, fam. Driesen-Bedeaux
- Blom, Teunis, Van Pilgram tot Jeekel, De Leerdamse glasindustrie in de 18e en 19e eeuw, pag. 159.
- "Feest in Leerdam', Harm Walt (Herman Steijgerwalt) in Van stad en graafschap Leerdam, jrg 11, nrs. 3, 4, 5 en 6, en jrg. 12, nrs. 1 en 2 via website Historische Vereniging Leerdam geraadpleegd 23-08-2026.
- "Reddingsplan nabij voor Copiertableau" in: Algemeen Dagblad Weekend, 20 september 2025
- Temminck, Joan en Laurens Geurtz, Copier Compleet, pag. 468-469, 476-477
%20-%20Fotograaf%20261.831%20RKD.jpg)
