Het oorlogsmonument in Leerdam (1): van tijdelijk gedenkteken naar blijvende herinnering

 

Op 3 mei 1946 hing er een bijzondere, plechtige sfeer op het Oranjeplein in Leerdam. De oorlog was nog maar net voorbij en veel inwoners droegen het verlies van familie, buren of bekenden met zich mee. Voor het eerst organiseerde de Oranjevereniging een Dodenherdenking.

De Oranjevereniging, opgericht op 28 september 1921, was ontstaan als opvolger van de opgeheven Wilhelminavereniging. Na de mobilisatiejaren tijdens de Eerste Wereldoorlog waren de Wilhelminafeesten rond 1920 niet doorgegaan, en de nieuwe vereniging nam de organisatie van stedelijke activiteiten over.

In de eerste jaren na de bevrijding was het nog gebruikelijk om op de herdenkingsdag te beginnen met een plechtig herdenkingsmoment, waarna later op de dag het feest volgde. Tijdens de herdenking stonden de namen van de oorlogsslachtoffers centraal; in stilte en met bloemen werd stilgestaan bij degenen die tijdens de bezetting waren omgekomen. Er waren toespraken en muziek, die de plechtigheid extra gewicht gaven. Pas later zou de Dodenherdenking structureel op 4 mei, de dag vóór Bevrijdingsdag op 5 mei, worden gehouden.

Rond de plechtigheid werd op het Leerdamse Oranjeplein een tijdelijk monument of gedenkteken geplaatst. Het was eenvoudig maar indrukwekkend: een soort zuil of gedenkblok met vier zijden, waarop de namen van de Leerdamse oorlogsslachtoffers waren aangebracht. Voor veel mensen was het de eerste keer dat zij die namen zo gebundeld zagen, wat het monument tot een krachtige, tastbare herinnering maakte.

Van drie zijden van het 'tijdelijke' monument - dit zou van hout of karton gemaakt zijn en stond alleen even buiten rond de herdenkingsdagen - heb ik foto's kunnen vinden:

Al snel na de Tweede Wereldoorlog wilde men een een blijvend zichtbaar monument om de "omgekomen Leerdammers" te herdenken. Op 4 mei 1946 wordt het inititief voor het eerst genoemd.

De Voorlichter, 4 mei 1946

 

De Voorlichter, 7 mei 1946

De Voorlichter, 14 mei 1946

De Voorlichter, 15 mei 1946

Nieuwe Tielsche Courant, 12 juni 1946

Hoewel er een inzameling werd georganiseerd, duurde het nog jaren voordat het monument daadwerkelijk werd gerealiseerd.

LSV (de voorloper van voetbalvereniging LRC) richtte wél een oorlogsmonument op ter nagedachtenis aan hun omgekomen 'kameraden'. 

Dit monument werd onthuld op zaterdag 20 juli 1946, op initiatief van de Pers- en Propagandacommissie van Voorwaarts, die hiervoor een inzameling had georganiseerd. Rond het monument stonden vijf leden van elke afdeling in kostuum met hun vlaggen. De gymnastiekafdeling marcheerde onder tromgeroffel vanuit de stad naar het monument en stelde zich erachter op, terwijl de familieleden ervoor plaatsnamen.

De secretaris sprak zijn dank uit aan de commissie voor het initiatief, aan ontwerper Van de Boogaard en aan de vervaardiger, firma Van Straten uit Zijderveld. Vervolgens herdacht hij de omgekomen makkers die ver van huis hun laatste rustplaats hadden gevonden. Daarna werd de rood-gele vlag van het monument verwijderd en werd een minuut stilte gehouden. Na het leggen van bloemen en kransen speelde Aurora het Wilhelmus.

Toen het Voorwaartsveld verdween, werd het monument neergezet in het hertenkamp wat toen tussen de spoorwegovergang en het kruispunt lag. Het monument stond bij de ingang van het clubgebouw van 'Voorwaarts' (Recht van ter Leede) en is in 1987 wederom verplaatst naar de Bruijninxdeelsekade aan de zijkant van het clubgebouw L.R.C.. 

De Gecombineerde, 30 september 1987

Pas tien jaar na de oorlog (in 1955) kwam het blijvende officiele Leerdamse oorlogsmonument in het park bij het station.

Het monument bestaat uit een wit natuurstenen beeld van een knielende mannenfiguur, waaruit een vogel loskomt - een symbool van bevrijding. Het beeld staat op een zuil, met aan beide zijden een gedenksteen van hetzelfde materiaal.

Op de zuil staat de tekst:

"AAN HEN DIE VIELEN
1940 – 1945"

Het monument werd op initiatief van de Oranjevereniging Leerdam opgericht ter nagedachtenis aan burgers die tijdens de Tweede Wereldoorlog en de strijd in voormalig Nederlands-Indië omkwamen. 

Het monument werd op 30 april 1955 onthuld en geplaatst in het plantsoen tegenover het station. Burgemeester Hendrik Vlug (1897-1968) hield een toespraak en door Jan van Steijn, een kleinzoon van de omgekomen verzetsman Jan Kouw (1892-1945), werd het monument officieel onthuld. 

De Gecombineerde, 4 mei 1955

De Gecombineerde, 10 juni 1954

In 1947 was een gekozen ontwerp door een zeker Van Heesen afgekeurd, de Provinciale Regeringscommissie wilde alleen het werk van een erkend kunstenaar ondersteunen. De Leerdamse glasontwerper Copier bracht het contact met kunstenaar Ben Guntenaar tot stand. 

De sculptuur is gemaakt door Ben Guntenaar (Huizen, 12 januari 1922 – Paussac-et-Saint-Vivien, 8 mei 2009). Guntenaar was een Nederlandse beeldhouwer, bekend om zijn overgang van figuratieve naar abstracte en minimalistische sculpturen. Hij studeerde van 1942 tot 1945 beeldhouwkunst bij Jan Bronner aan de Rijksakademie van beeldende kunsten in Amsterdam. In 1949 sloot hij zich aan bij de kunstenaarsgroep Vrij Beelden, en samen met onder anderen Wessel Couzijn en Shinkichi Tajiri richtte hij de kortstondige Groep Amsterdam op.

Aanvankelijk werkte Guntenaar met materialen als hout, brons, zandsteen en travertijn, waarbij zijn stijl beïnvloed was door kunstenaars als Hans Arp en Henry Moore. Vanaf de jaren '70 evolueerde zijn werk naar een meer abstracte en minimalistische vormgeving. In de jaren '60 werkte hij afwisselend in Amsterdam, waar hij parttime docent was aan de Gerrit Rietveld Academie, en in Paussac-et-Saint-Vivien in de Franse Dordogne. Vanaf 1986 woonde hij permanent in Frankrijk, waar hij op 8 mei 2009 overleed.

Het monument werd een paar keer verplaatst, vanwege de bouw van het stadskantoor en appartementen.

De Gecombineerde, 7 december 1990

De Gecombineerde, 14 december 1990

In 2005 zijn de gedenkstenen met namen voor de slachtoffers van de oorlog in het voormalig Nederlands-Indië toegevoegd aan het Leerdamse oorlogsmonument; deze werden op 6 april onthuld door waarnemend burgemeester (Loudi) Stolker-Nanninga en de heer Jacobus (Co) Fioole (1928-2008).

Eind 2007 dreigden de Koninginnedagvieringen en de Dodenherdenking in Leerdam te verdwijnen door het opheffen van de Oranjevereniging. Burgemeester Victor Molkenboer nam daarop het initiatief om betrokken verenigingen bijeen te brengen. Dit leidde tot de oprichting van Comité 3045 - een verwijzing naar de data 30-4 en 4-5 - dat sindsdien zorgdraagt voor het voortzetten van deze herdenkingen en vieringen.

Bronnen:

"Ben Guntenaar", gepubliceerd op Wikipedia.
Blom, Teunis, De Bevrijding van Leerdam, pag. 134-138.
Bovenschen, Ferdinand, "Gedenkteken Omgekomen Leden LSV" gepubliceerd op Traces of War.
Bruijne, Dick de, "Oorlogsmonument Leerdam" gepubliceerd op Traces of War. 

Fioole J., WO 2, 1940-1945 - Dodenherdenking 4 mei 2000 (niet gepubliceerd)

Gent, P.M. van, Leerdam door de eeuwen heen, pag. 447.
"Leerdam, oorlogsmonument", gepubliceerd op 4en5mei.nl.
"Leerdam, oorlogsmonument", gepubliceerd op Oorlogsbronnen.nl.
Website Stichting 3045.