Van Glasblazerslaan naar Siemensstraat (1905-1915, 1915-2016)

 

De Glasblazerslaan is een van de eerste straten die achter de glasfabriek zijn aangelegd, special voor de huisvesting van glasarbeiders.

Glasfabrieken probeerden in perioden waarin zij goede glasblazers zochten, hen vaak met hoge lonen en aantrekkelijke extra’s, zoals gratis huisvesting, aan te trekken. Ook in Leerdam werden arbeiderswoningen vlakbij de fabriek gebouwd. 

Op 13 mei 1897 was daarvoor de Maatschappij tot exploitatie van onroerende goederen ‘Leerdam’  opgericht. De vennootschap stond onder leiding van directeur Bernard Thöne (glasblazer) en had O.H. L. Nieuwenhuijzen (glasfabriekdirecteur), L. K. W. Castens (schoonzoon van glasfabriekdirecteur C. Nortier) en Jan Driessen (meesterknecht glasfabriek) als commissarissen.

Particuliere bouwmaatschappijen kwamen aan het einde van de 19e eeuw op in Nederland. Zulke maatschappijen brachten kapitaal van aandeelhouders bijeen om grond aan te kopen, straten aan te leggen en woningen te bouwen en te verhuren. In Leerdam was deze maatschappij bovendien nauw verbonden met de plaatselijke glasindustrie en de huisvesting van arbeiders.

Glasblazerslaan: deze foto is vanaf het Lingeplein genomen

De exacte ontstaansgeschiedenis is moeilijk te achterhalen, mede omdat ik niet helemaal kan uitsluiten dat de Lingestraat in het verleden ook Glasblazerslaan werd genoemd.

Maar waarschijnlijk in het jaar 1905 werd begonnen met de bouw van de eerste huizen aan de Glasblazerslaan. 

Vermoedelijk was onderstaande advertentie ten behoeve van de bouw van de Glasblazerslaan-woningen. In dat geval zijn ze ontworpen door gemeente-architect Willem Carmiggelt (1864-1935).

De Leerdammer, 14 oktober 1905

De Leerdammer, 20 december 1905

Er wordt in deze periode veel gebouwd buiten het Leerdamse centrum, ook een 'particulier' als Huibert Hendrik van Ameijde (1855-1914), fabrieksbaas bij houtzagerij Varsseveld, wilde arbeiderswoningen laten bouwen. Dit zouden de Prins Hendrikstraat en Prinses Julianastraat worden.

De Leerdammer, 17-10-1906

In 1907 wordt de parallel aan de Glasblazerslaan gelegen Admiraal de Ruyterstraat aangelegd. De aanleg vindt plaats in opdracht van de ongeveer tegelijkertijd nieuw opgerichte bouwmaatschappij De Toekomst. (In 1914 zouden hier nog 12 woonhuizen worden gebouwd door dezelfde maatschapij onder leiding van directeur J. de Bie. Tot in elk geval 1972 heeft deze bouwmaatschappij bestaan, jaarlijks waren er aandeelhoudersvergaderingen in Hotel Boerboom.)

De Leerdammer, 16 maart 1907

In augustus 1908 worden 20 woningen voor de Glasblazerslaan aanbesteed door de Maatschappij van onroerende goederen. De straat wordt dus uitgebreid.

De Vijfheerenlanden, 1-8-1908

De Vijfheerenlanden, 12-8-1908

Het zou kunnen dat ook deze aanbesteding in 1911 van de Maatschappij tot Exploitatie van Onroerende Goederen voor 12 arbeiderswoningen in de Glasblazerslaan bedoeld was. 

Nieuwe Gorinchemsche Courant
9-11-1911

Gezicht op de witglasfabrieken - na 1915, rond 1920.

Bovenin zijn de woningen van de Glasblazerslaan/Siemensstraat (links) en de Lombok/Owensstraat zichtbaar.

Rechtsonder de woningen van de Windvang. 

De bebouwing van de Glasblazerslaan bestaat uiteindelijk uit vier verschillende woningtypen, verdeeld over verschillende bouwblokken. De blokken met de huisnummers 1–25 en 8–22 verschillen van elkaar. De blokken 24–42 en 27–45 zijn identiek aan elkaar en liggen tegenover elkaar. Hetzelfde geldt voor de tegenover elkaar gelegen blokken 44–54 en 47–59.

Blok nr. 1–25

Het eerste blok bestaat uit tweelaagse woningen met een zadeldak. De woningen zijn opgetrokken uit rode baksteen en voorzien van speklagen en bogen in kalkzandsteen.

Blok nr. 8–22

Het tweede blok bestaat uit eenlaagse woningen met een mansardedak. Later worden deze woningen voorzien van dakkapellen.

Blokken nr. 24–42 en 27–45

De tegenover elkaar gelegen blokken 24–42 en 27–45 zijn identiek en bestaan uit tweelaagse woningen. De gevels zijn opgetrokken uit kalkzandsteen. De deuren zijn per twee gegroepeerd. Ieder blok heeft drie risalieten, uitgevoerd in gele baksteen en bekroond met een gevelmakelaar. In de gevels zijn speklagen en bogen van rode baksteen aangebracht.

Blokken nr. 44–54 en 47–57

De laatste twee, tegenover elkaar gelegen blokken zijn ook identiek aan elkaar. De woningen zijn opgetrokken uit rode baksteen en voorzien van een speklaag en een plint in blauwe steen. Boven de ramen en deuren bevinden zich kunststenen lateien. Ook hier zijn de deuren in risalieten geplaatst, die aan de bovenzijde recht zijn afgesloten.

De architectonische verschillen laten opeenvolgende bouwfasen zien.

In de lokale krant zien we soms een glimp van iets wat zich achter de voordeuren van de Glasblazerslaan afspeelt.

Nieuwe Gorinchemsche Courant 9-1-1910

Nieuwe Gorinchemsche Courant 14-5-1914

De bewoners van de Glasblazerslaan kregen in 1910 aansluiting op het gasnet, via de gasfabriek aan de Meent. Het was gebruikelijk om daarbij gebruik te maken van zogenaamd muntgas. De woning werd aangesloten op het reguliere gasnet, maar het gasverbruik werd geregeld via een muntgasmeter. Bewoners wierpen vooraf munten in de meter; zolang er tegoed was, konden zij gas gebruiken om te koken of de woning te verwarmen. Zodra het tegoed op was, werd de gastoevoer automatisch afgesloten.

De Leerdammer, 20-11-1909

De straatverlichting op gas was alleen zo te lezen nog geruime tijd niet op orde...

De Leerdammer, 23-12-1911

De Leerdammer, 24-12-1913

 

Bij deze foto staat "Glasblazerslaan" maar vooral de Lingestraat huizen nrs.
60-64 met tweede watertoren zijn zichtbaar. De watertoren was een hulpwatertoren,
gebouwd in 1912 aan de Lingestraat en de westzijde van de Glasblazerslaan.
De toren werd in 1938 gesloopt.
In het midden is ook de Hanenbuurt/Owensbuurt te ontwaren.

In 1912 kwam er nog een nieuwe speler bij op het gebied van woningbouw. De in 1895 opgerichte afdeling Leerdam van het Nederlands Werkliedenverbond Patrimonium nam het initiatief om over te gaan tot woningbouw. De Patrimoniumstichting tot Verbetering van de Volkshuisvesting zag het levenslicht. In 1915 begon men met de realisering van 62 woningen aan de Talmastraat.

Langzaam maar zeker kreeg 'Wijk West' vorm. 

Ondertussen kreeg het Vrijwilligerskorps van de afdeling Leerdam Volksweerbaarheid een oefenlokaal aan de Glasblazerslaan, in 1913. Het was maar van korte duur.

De Vijfheerenlanden, 15-10-1913

De Leerdammer, 20-6-1914

In 1915 krijgt de Glasblazerslaan een nieuwe naam: Siemenstraat. 

Deze naam verwijst naar Friedrich Siemens (1826-1904) die de de Siemens-Martin-kuipoven ontwikkelde . Deze bassinoven kon veel grotere hoeveelheden glas tegelijk smelten en bespaarde bovendien zo’n 40 à 50% brandstof ten opzichte van de traditionele pottenoven. Met het later toegepaste regeneratieve systeem werd continu smelten mogelijk. Dat was een belangrijke voorwaarde voor machinale verwerking, omdat het glasniveau constant bleef. Zo maakte de ontwikkeling van de Siemens-ovens vanaf het einde van de 19e eeuw grootschalige, continue en energiezuinigere productie mogelijk en droeg deze ontwikkeling ook bij aan de mechanisering van de glasindustrie in Leerdam.

De Leerdammer, 28-8-1915

De Leerdammer, 12-8-1916

Een jaar later krijgt de naastgelegen Lombokstraat ook een nieuwe naam: Owensstraat. De Hanenbuurt, vermoedelijk gerealiseerd rond 1880 en genoemd naar de in 1861 gebouwde derde glashut die De Haan heette, wordt tegelijkertijd omgedoopt tot Owensbuurt. 

Het zou een idee geweest zijn van de toenmalige burgemeester van Leerdam, Johan Rudolf Mees (1882-1936), om de straten in de buurt van de glasfabriek te noemen naar prominente figuren uit die industrie. (Aldus N.D. Clements in De Gecombineerde 13-11-1976)

De woonwijk achter de glasfabriek werd in de volksmond ‘Achter de Pijp’ genoemd. Het was een hechte buurt waar het dagelijkse leven zich afspeelde, dicht bij het werk en met de fabriek als markant onderdeel in de omgeving.

In de Siemensstraat ging het gewone leven zijn gang. Lief en leed werd er met elkaar gedeeld. Buren kenden elkaar, kinderen speelden in de straat en er was altijd wel iemand met wie een praatje kon worden gemaakt.

Gijsbert Donatz en zijn vrouw Jantje Karsch hadden een winkel op nummer 2, de hoekwoning:

Na ongeveer 1940 was Van Kleef's warenhuis er gevestigd. 

De bomen in de Siemenstraat zorgden ervoor dat het een sfeervolle, lommerijke straat werd.

Jan van Duffelen (1886-1986) met zijn vrouw Suzanna den
Hartog (1886-1956) met hun handelswaren in de Siemensstraat.

In 1935 ontstaan in Leerdam in bijna iedere straat buurtverenigingen. Zo lezen we in de krant dat zich in de Siemensstraat maar liefst 43 bewoners hebben opgegeven. Bij koninklijke verjaardagen en bijzondere feestdagen worden de straten gezamenlijk feestelijk versierd.

De Siemensstraat is in 1940 nog steeds een particuliere straat, net als de Rozenstraat, Lingestraat, Lingeplein, Prins Hendrikstraat, Prinses Julianastraat en het Laantje van Iperen. Dit heeft als consequentie dat de eigenaar desgewenst de straat kan afsluiten omdat deze geen openbare weg is. Dit probleem wordt aangekaart in het onderstaande artikel:

De 5 Rivieren 20-1-1940

In december 1940 vindt een tragische gebeurtenis plaats in de Siemensstraat: een bejaarde man overlijdt aan een koolmonoxidevergiftiging. De gasmeter bleek een lekkage te hebben. 

In 1987 voert stichting CLW (Centraal Woningbeheer Lingesteden) een groot onderhouds- en verbeteringsplan door in de huizen van de Siemensstraat. 

Siemensstraat, uitkijkend op de Boëtiusstraat, 1993

Foto: G.J. Dukker

Doc.nr. 320.386

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Renovaties, restauraties en sloop van verpauperde woningen staan maandelijks op de gemeenteraadsagenda. 

De ‘krotwoningen’ van de Owensbuurt gingen in 1966 tegen de vlakte. Ook de Owensstraat (voorheen Lombokstraat) verdween in 1974.

Rond 2000 wordt langzaam duidelijk dat ook de Siemensstraat op termijn moet verdwijnen. De huizenblokken zouden in 2010 worden gesloopt.

Maar de herontwikkeling aan de andere kant van de Tiendweg krijgt voorrang. Bewoners horen vervolgens lange tijd niets meer. Tot de woningstichting hen op 12 maart 2012 in Partycentrum Het Dak vertelt dat definitief is besloten dat behoud van de woningen niet haalbaar is.

Wat zou het mooi zijn geweest als Leerdam, net als in het Philipsdorp, op z’n minst de karakteristieke voorgevels had kunnen behouden. In Eindhoven zijn honderden karakteristieke rode bakstenen woningen en tussenwoningen van de fabriekswijk grondig gerenoveerd en gemoderniseerd, terwijl hun historische uitstraling en karakter behouden zijn gebleven.

Helaas loopt het in Leerdam anders. Ruim tweeëneenhalf jaar later, op 22 februari 2016, levert de laatste bewoner zijn sleutels in. De voorbereidingen voor de sloop van de Siemensstraat zijn dan al in volle gang.

In februari 2016 bracht Kleurrijk Wonen de publicatie Verhalen uit de Siemensstraat uit. Oud-bewoners vertellen daarin over hun jeugd, hun buren en het leven in de straat. Hun opgetekende herinneringen houden het verhaal van de oude Siemensstraat levend.

De oorspronkelijke Siemensstraaat-woningen, gebouwd in 1905 en 1908, zijn inmiddels allemaal verdwenen. Inbo Architecten uit Amsterdam ontwierp een nieuw woningplan met 18+16 grondgeboden woningen. De straat veranderde radicaal van gezicht.

Wie vandaag door de Siemensstraat loopt, ziet halverwege de toegang tot de volkstuin die al jarenlang achter de straat ligt. Een klein stukje groen, midden in de wijk, bleef. Misschien is dat wel een mooie plek om dit verhaal te eindigen: de Siemensstraat veranderde, de oude huizen verdwenen, maar de verhalen bleven.

Bronnen:

• Bevolkingsregister 1897-1920 Leerdam, fam. Donatz-Karsch
• Blom, Teunis, Bewaarde Schoonheid (2011), pag. 172.
• Veen, B.A. van, Glas- en glasbewerkingsindustrie, PIE Rapportenreeks 3 (Branchenummer 29), Zeist, Stichting Projectbureau Industrieel Erfgoed, 1994, pag. 29-31.